کلێپتۆکراسی (حوکمڕانی چەتەکان) هەرێمی کوردستان بە نمونە




ده‌ستپێک
ده‌رئه‌نجامی ئه‌و گۆڕانکاریانه‌ی له‌ دوای دروستبونی رێکخراوی تیرۆریستی (داعش) له‌ عێراق‌و سوریا رویاندا‌و هێزی پێشمه‌رگه‌و گه‌ریلاو شه‌ڕڤانان بونه‌ هێزی کاریگه‌ر بۆ به‌ره‌نگاربونه‌وه‌. به‌مه‌ش پاڵپشتیه‌کی گه‌وره‌ی نێوده‌وڵه‌تی بۆ کورد له‌ ئاستی وڵاتان‌و رای گشتی جیهانی دروست بو، به‌شێوه‌یه‌ک پاڵپشتیه‌کان پرسی دروستکردنی ده‌وڵه‌تێک بۆ کورد له‌ باشور (هه‌رێمی کوردستان) ببوه‌ پرسێکی گرنگ‌و جدی. به‌ڵام به‌هۆی خراپی فۆرمی حوکمرانی خراپ (کلێپتۆکراسی –چه‌ته‌یی) له‌ هه‌رێم‌و پاشه‌کشه‌کردنی هه‌رێم له‌ هه‌نگاوه‌ سه‌ره‌تایه‌کانی دیموکراسی‌و په‌کخستنی دام‌و ده‌زگا ده‌وڵه‌تیه‌کان، ویستی پێگه‌قایمکردنی بنه‌ماڵه‌ له‌ هه‌رێم‌، ته‌نگه‌ژه‌یان بۆ ئه‌م پرسه‌ (دیموکراسی) دروستکرد‌.

ئه‌م توێژینه‌وه‌یه‌ لەروانگەى چەمکی حوکمڕانی (کلێپتۆکراسی)، هەوڵدەدات شێوازی ئیدارەدانی حکومەتى هەرێمی کوردستان بخاته‌ بەرباس. وه‌ڵامی ئه‌م پرسیارانه‌ بداته‌وه‌: ئایا تاچەند تایبەتمەندیەکانی ئەم شێوازە، لە ئیدارەدانی حوکمرانی لەخۆ گرتوە؟، ئایا تا چەند هەرێمی کوردستان روبەروی لاوازى‌و شکستپێهینان دەکات؟. تا چ رادەیەک ئەم شێوازە لە حوکمڕانی رێگرى لە ئاستی نێودەوڵەتی‌و هه‌رێمی‌و نێوخۆیی بۆ دروستبونی دەوڵەتی کوردستان دروست دەکات؟.

کلێپتۆکراسی(حوکمڕانی چه‌ته‌کان) چیه‌؟
چه‌مکی کلێپتۆکراسی هه‌رچه‌نده‌ مێژوه‌که‌ی دەگەرێتەوە بۆ سەردەمی یۆنان، به‌ڵام له‌ روی به‌کارهێنانیه‌وه‌ چه‌مکێکی نوێیە‌ له‌ ئه‌دەبیاتی سیاسیدا، به‌تایبه‌ت لە دوای ساڵی 2004 بە شێوەیەکی دیار کەوتەوە بەرچاو. ئه‌وه‌ش پاش ئەوەى وەک توێژینەوەیەک بەناونیشانی (Kleptocracy and divide- and rule: amodel of personal - حوکمڕانی چەتەکان، پەرتبکە‌و حوکم بکە: مۆدێلێک لە حوکمڕانی تاکەکەسی) خرایە بەردەستی کۆبونەوەى لیژنەى ئابورى ئەوروپی هاوبەش (European Economic Association) لە ستوکۆڵم لە ساڵی 2004دا. لە توێژینەوەکەدا ئاماژە بەوە کرابو که‌ کلێپتۆکراسی لەو جۆرەى سیستمی دەسەڵاته‌ کە پەیرەوى له‌ سیاسەتی ئابورى نەزۆک دەکات، ئەمەش یارمەتی دەدات لە بەکارهێنانی داهاتی وڵات لە پێناو بەرژەوەندی تاکەکەسی لەسەر حسابی هاونیشتمانیان، هەروەها پشت بە ستراتیژیەتی (دابەشی بکەو حکومرانی بکە) کە ئەمەش هاوشێوەی ستراتیژیەتی (پەرتکە و زاڵبە)یه‌.
لێرە بەدواوە دەستەواژەى حوکمڕانی یان فەرمانرەوایی چەتەکان دێتە نێو ئەدەبیاتی سیاسی نوێوە، بۆ لێکۆڵینەوە لەو وڵاتانەى کە فۆرم‌و شێوازێکی تایبەت لە ئیدارەدانی حوکمرانی پەیرەو دەکەن. چەندین لێکۆڵینەوەو توێژینەوە‌و کتێبی لەسەر دەنوسرێت، کە دیارترینیان کتێبه‌کەی ساره‌ چه‌یزه (Sarah Chayes) بە ناونیشانی (Thieves of State: Why Corruption Threatens Global Security) . به هۆی هاوبه‌شی‌و نزیکی چه‌مکی کلێپتۆکراسی‌و گه‌نده‌ڵی رێکخراو، سه‌ره‌تا به‌ باشی ده‌زانین بۆ زیاتر رونکردنه‌وه‌ی ئه‌م چه‌مکه‌ باسی چه‌مکی گه‌نده‌ڵی رێکخراو بکه‌ین‌و دواتر له‌سه‌ر چه‌مکی کلێپتۆکراسی قسەبکەین‌.

دۆسیەى گەندەڵی رێکخراو و حکومی لە ترسناکترین دۆسیەکانی گەندەڵییە لە جیهان، بەهۆی ئەوەى کاریگەرى بەهێزی نەک تەنها لە ئاستی نێوخۆی وڵاتدا، بەڵکو کاریگەرى لەسەر کومەڵگای نێودەوڵەتی دەبێت. بەتایبەت ئەگەر ئەو گەندەڵیيە حکومیە پەیوەست‌و گرێدراو بێت بە تۆڕی گەندەڵی لە دەرەوەی سنورى دەوڵەت.

رێکخراوی شەفافیەتی نێودەوڵەتی(Transparency International)  پێناسەى گەندەڵی ڕێکخراو دەکات بەم شێوەیە؛"خراپ بەکارهێنانی دەسەڵاتە لە پێناو بەدەستهێنانی سودی تاکەکەسی". ساڵانە ئەم رێکخراوە راپۆرتێکی تایبەت لەسەر گەندەڵی بڵاودەکاتەوە (Perceptions Index  -CP1  Corruption)، لە راپۆرتی ساڵی 2004 کە لە 25/3/2004 بڵاوى کردۆتەوە, ئاماژه‌ بۆ ئه‌وه‌ ده‌کات، گەندەڵی حکومی بەربەستی گەورەیە لەبەرامبەر پێشکەوتنی ئابورى‌و دیموکراسی، به‌هۆی خراپ بەکارهێنانی دەسەڵاتی سیاسی بۆ بەدەستهێنانی ئامانجی تایبەتی هاوڵاتیان‌و بێبه‌ش کردنیان لە پێداویستی‌و خزمەتگوزاریە گشتییە گرنگەکان. چونکە گەندەڵی سیاسی بە ملیۆنان کەس لە چاودێرى تەندروستی‌و پەروەردە‌و ئومێدی گەشەى بەردەوام بۆ ئایندە بێبەش دەکات.

ئەم جۆرە لەو وڵاتە تازە گەشەسەندوەکان بەربڵاوە کە ئابوریان پشت دەبەستێت بە هەناردەکردن‌و داهاتی سامانه‌ سروشتییه‌کان (نه‌وت و گاز).  لێرەوە دەتوانین جۆره‌کانی گەندەڵی دابەش بکەین بۆ دو بەش؛
یەکەم؛ گەندەڵی ئاسایی‌و بەربڵاو: بریتیە لەو گەندەڵیيەی کە ئامادەیی هەیە لە زۆرینەى وڵاتانی جیهان، سەرەرای ئەوەى مایەی هەرەشەیە بۆ سەر ئاسایش، بەڵام بەشێوەیەکی گشتی کاریگەریەکی کەمی هەیە.

دوەم؛ بریتیە لەو گەندەڵیەی  کە بەناو خودی سیستەمی سیاسیدا دەخولێتەوە، باڵی بەسەر ئامرازە بنەرەتیەکانی کارى حکومەتدا پۆشیوە، ئەمەش دەبێتە هۆی بەگەرخستنی سامانی دەوڵەت بۆ خزمەتکردن بە بەرژەوەندیە مادییەکانی دەستەبژێریک لە فەرمانرەوایان. سارە چه‌یز له‌ کتێبه‌که‌یدا بەناوی " Thieves of State: Why Corruption Threatens Global Security- دزەکانی دەوڵەت: بۆچی گەندەڵی هەرەشەیە لەسەر ئاسایشی جیهانی؟" ئەو وڵاتانەى کە بە ئەم جۆرەی دوەمیان لە گەندەڵی  تێدایە  دابەشى کردوە بۆ دو جۆر :
یەکەم؛ ئەو دەوڵەتانەن کە بەدەست گەندەڵی ڕێکخراو بە شێوەیەکی رێژەی دەناڵێنن، وەک ئاشکرایە ئەم دەوڵەتانە تۆرێک یان چەندین تۆرى کلێپتۆکراسی لەخۆدەگرێت. بەشێوەیەک ئەم تۆڕانە دەستیان بەسەر وەزیفە گرنگەکانی حکومەتدا گرتوە، هەوڵی بەکارهێنانی ئامرازەکانی هێزی فەرمی‌و نافەرمی دەدەن بۆ بەرژەوەندی خۆیان، لەرێگەى کڕینی وەلائی دامودەزگا سەربازی‌و ئەمنیەکان.

ئەم تۆڕانە  کاردەکەن بۆ قایلکردنی دەسەڵاتی دادوەرى بۆ بەکارهێنانی یاسا لە بەرژەوەندی خۆی لە پێناو خۆدەربازکردن لە سزادانى یاسایی، گرنگترین ئەو خەسڵەتانەى ئەم تۆڕانە هەیانە ڕەوایەتدانە بە چالاکیەکانیان بەشێوەی دەرکردنی یاسا لەرێگەى دەسەڵاتی یاسادانان، لە پێناو خزمەتکردن بە بەرژەوەندیەکانیان.

دوه‌م؛ بریتیە لەو دەوڵەتانەى کە بەدەست گەندەڵیەوە دەناڵێنن، بەڵام بەئاستی جۆرى یەکەم نیە، بەهۆی ئەوەى دەستەبژێرى دەسەڵات کەمتر توانیویانە ئامرازەکانی هێز قۆرغ بکەن. هەر ئەمەش ناچاریان دەکات کە خۆی لە کێبرکێیەکی تونددا ببینێتەوە لەگەڵ تۆڕەکانی دیکه‌ى گەندەڵی رێکخراو کە دەستکەلای دەستەبژێرى دەسەڵات نین، لە پێناو دەستبەسەرگرتنی سەرچاوەکانی داهات‌و سامانی دەوڵەت، نمونەى  بۆ ئەم جۆرەیان وڵاتی کۆلۆمبیایە.

ئه‌م فۆرمه‌‌ له‌ گه‌نده‌ڵی ده‌بێته‌ مایه‌ی هه‌ره‌شەی‌ تایبه‌ت له‌ سه‌ر دیموکراسی‌و سه‌روه‌ری یاسا له‌ وڵاتانی تازه‌ گه‌شه‌سه‌ندو. له‌مپه‌ر له‌ به‌رده‌م لێپرسینه‌وه‌ له‌ بواری دارایی دروستده‌کات، هه‌روه‌ها ده‌بێته‌ هۆی نه‌هاتنی وه‌به‌رهێنه‌ری ده‌ره‌کی بۆ وەبەرهێنان، هاوکات ته‌نگه‌ژه‌ بۆ جوڵه‌و گه‌شه‌ی ئابوری دروست ده‌کات، ئاستی متمانه‌بون به‌ ده‌سه‌ڵاتی یاسایی‌و دادوه‌ری که‌م‌ ده‌کاته‌وه‌.

لە رێبەرى رێکەوتتنامەى نەتەوە یەکگرتوەکان بۆ بەرەنگاربونەوەى گه‌ندەڵی کە لەلایەن نوسینگەى نەتەوە یەکگرتوەکان تایبەت بە (بە مادەى هۆشبەر و تاوان) بەم شێوەیە وه‌سفی ئەم شێوە لە حکومرانی دەکات؛ "ئەوه‌ى لە گەنجینەى نیشتمانی وڵات دەدزرێن‌و گەندەڵی‌و بەرتیل‌و هەرەشە‌و بە تاڵانبردن‌و فرۆشتنی نایاسایی سامانى وڵات‌و ئاسەواری رۆشنبیرى‌و بردنی پارەی قەرزى دام‌ودەزگا قەرزپێدەر نێودەوڵەتیەکان، هەمو ئەمانە ناودەبرێن بە (حکومرانی چه‌ته‌کان).

لە پەیپەرەی(Kleptocracy and divide- and rule: amodel of personal) ئاماژە بە کلێپتۆکراسی ده‌کات‌و ده‌ڵێت؛ "ئه‌و  وڵاته‌ تازە پێشکەوتوانه‌ی که‌ پەیرەو لە سیاسەتی ئابورى نەزۆک دەکەن‌و سامانی وڵات بۆ سودی تاکەکەسی لەسەر حسابی  هاونیشتمانیان بەکاردەهێنن، فۆرمی فه‌رمانره‌وایی تیایاندا فۆرمی فه‌رمانره‌وایی چه‌ته‌ و تاکه‌که‌سیه‌''.

به‌مانایه‌کی تر مەبەست لە کلێپتۆکراسی گوزارشتە بۆ شێوازی حکومرانی  لە وڵاتێکدا کە کەمینەیەک کاربەدەست قۆرغی دەسەڵاتیان کردوەو لەو رێگەیەوە سامانی وڵات بۆ خۆیان دەبەن‌، بە شێوەیەک مامەڵە لەگەڵ بودجەو داهاتی وڵات دەکەن کە وەک ئەوەیە لە گیرفانی خۆیاندا بێت. بە پروپاگەندە هەڵخەڵه‌تێنەرەکانیان سەرنجی هاونیشتمانیان بۆ دۆزی تر راده‌کێشن، لەبەرامبەر ئەمەشدا ئەوان خەریکی بە تاڵانبردنی سامانی وڵاتن، بە بێ ئەوەى خزمەتگوزارییەکی ئەوتۆ پێشکەش بکەن، یان ئەو بەڵێنە سەرنج راکێشانە جێبەجێبکەن کە خۆیان هەڵگرین. بە هەر رێگایەک رەوابێت بێت یان ناڕەوا لە هەوڵی مانەوەو دەسەت بەسەرداگرتنی دەسەڵات دەدەن، هەرکاتێک هەرەشە لەسەر دەسەڵاتیان دروست بو ئەگەر هەڵبژاردن هەبێت بە گزی کردن‌و تۆقاندن ئاراستەى راستی دەرئەنجامی هەڵبژاردنەکان دەگۆرن، یان لە رێگەى پێشێلکارى‌و بەکارهێنانی هێزەوە هەوڵی پاراستنی مانەوه‌یان دەدەن لە دەسەڵاتدا.

کەواتە دەتوانین بڵێن کلێپتۆکراسی بریتیە له‌ توندترین ئاسته‌کانی گه‌نده‌ڵی حوکمڕانی، له‌ رێگه‌یه‌وه‌ کەمینەیەک لە دەسەڵاتداران دەستیان گرتوە بەسەر سامانی گشتی وڵاتداو وه‌ک سامانی تایبه‌تی خۆیان مامه‌ڵه‌ی له‌گه‌ڵ ده‌که‌ن، له‌پێناو بەرژەوەندی تایبەتیاندا. هاوکات بەشێک لەوداهاتانەش رەوانەى بانکەکانی دەرەوەى وڵاتەکانیان دەکەن لە ژێر ناوی نهێنی‌و شاراوە شەخسی تۆماریان دەکەن. هه‌روه‌ها دام‌و دەزگا چاودێریيەکان یاخود نین یان بونیان تەنها شکڵیە. ئامانجی سه‌ره‌کی ئه‌م که‌مینه‌یه‌ درێژه‌دانه‌ به‌ هه‌ژمونیان‌و مانه‌وه‌یان له‌ ده‌سه‌ڵات، هەرکاتێکیش هەرەشە لەسەر به‌رژه‌وه‌ندیه‌کانیان دروست ببێت، لەرێگەى هێز حکومه‌ت وه‌ک ده‌زگایه‌کی سه‌رکوتکه‌ر له‌ روی کۆمه‌ڵایه‌تییه‌وه‌ پشێوی دروست ده‌که‌ن. له‌ روی ئابورییه‌وه‌ سستی‌و رانه‌په‌راندن‌و گه‌نده‌ڵی‌و کێشه‌ی ئابوری دێننه‌‌ ئاراوه‌، له‌ روی سیاسیشه‌وه‌ له‌رێگه‌ی گۆرینی دەرئەنجامی هەڵبژاردنەکان هەوڵی مانەوەیان دەدەن لە دەسەڵاتدا.

بەشێوەیەکی باو سیستەمی دەسەڵات لەم جۆرە حکومەتانە لە بنەمادا دیکتاتۆری یان ستەمکارییە، لەگەڵ ئەوەشدا لەو سیستەمانه‌ی که‌ ته‌نها هه‌ڵبژاردن کراوەته‌ ئامانج بۆ دیموکراسی، به‌ڵام کلێپتۆکراسی فۆرمی حکومرانیه‌. له‌ کۆتاییدا ده‌توانین بڵێین ئه‌م فۆرمه‌ له‌ حوکمرانی ده‌وڵه‌تی شکستخواردو به‌رهه‌م ده‌هێنێت.

تایبەتمەندیەکان حوکمڕانی کلێپتۆکراسی
ئه‌م فۆرمه‌ له‌ حوکمرانی خاوه‌نی خاسیه‌ت و تایبه‌تمه‌نی خۆیه‌تی که‌ جیایی ده‌کاته‌وه‌وه‌، له‌ فۆرمه‌کانی تری سیسته‌می حوکمرانی، له‌خواره‌وه‌ به‌شێک له‌و تایبه‌تمه‌ندیانه‌ ده‌خه‌ینه‌رو:  1. ئابورى نەزۆک: زۆرێک لە وڵاتە تازە گەشەسەندوەکان کە حکومرانی چه‌ته‌کان تیاندا فەرمانرەوای دەکات پەیرەو لە سیاسیەتی ئابورى نەزۆک یان نارون ده‌که‌ن. بە شێوەیەک سامانی وڵات بۆ سودی تاکەکەسی لەسەر حسابی هاونیشتمانیان بەکاردەهێنن. لە پەیپەری ( فەرمانرەوای چەتەکان، دابەشکە، حوکم بکە، فۆرمێک لە فەرمانرەوای تاکەکەسی-  Kleptocracy and divide- and rule: amodel of personal) ئاماژە بەوە دەکات سەرجەم ئەو دیراسەتانەى لە سەر فەرمانرەوای چەتەکان کراوە، ئاماژە بە وە دەکەن کە  ئەم شێوە لە ئیدارەدانی حوکمرانی لەناوبەر و تێکشێنەرە بۆ ئابورى، چونکە هیچ بنەماو پێوەرێکی دیارى ئابورى تێدا رەچاو ناکرێت، هەروەها هیچ گریمانەیەکى توێژینەوەى لە بوارى ئابورى و تەنانەت سیاسیش ناتوانێت گریمانەى بکات.
2. شکڵی سیستەمی دامودەزگاکان: لەم شێوە حوکمرانیە دەسەڵاتداران سیستەمی دامودەزگاکان دیاری دەکەن، لە کاتێدا دەبێت سیسته‌می داموده‌زگاکان لەسەر بنەمای دەستورو سیستەمی یاسادانن دابنرێت. ئەمەش رەنگدانەوەى لەسەر رەفتارى سیاسی گشتی و دەستەبژێری سیاسی دەبێت و دەرئەنجامەکانی بەشێوەیکی راستەوخۆ لە ئەدائیان بەدەر ئەکەوێت.

3. گەندەڵی بوەتە سیستەم: گەندەڵی بونی خەلەل و لادانە لە سیستەم، بەڵام  سارا چه‌یز لە کتێبەکەیدا (Thieves of  state: why corruption threatens Global Security) وای ئەبینێت کە گەندەڵی لە له‌م وڵاتانه‌دا خۆی سیستەمە، چونکه‌ ئامانجەکانی حکومەت لە ئەجێندای کارى خۆیدا ئیدارەى گشتی نین، بەڵکو ئامانجی حکومەت لە بنەرەتدا بۆ کەڵه‌کەکردنی سەرمایەى تۆرەکانی حوکمرانیە، هەر لەبەرئەمەشە سارا چەمکی (دەوڵەتی شکستخواردو- فاشل) رەت دەکاتەوە، لەبەئەوەى ئەو بروای وایە ئەو کەم و کورتی و قەیرانانەى لە توانای حکومەتدا لە ئەو وڵاتانە روئەدەن که‌ لە راستیدا بەشێکە لەو ستراتیژیەتەى کە سیستەم کارى لەسەر ئەکات، لە پێناو فراوانکردنی سەرمایەکانی، و بەدەستهێنانی ئامانجە تایبەتەکانی، نەک وەک ئەوەى ئاماژە بێت بۆ هەرەست هێنانی. بۆ ئەمەش (سارا چه‌یز)  ئاماژه‌ بۆ  گەندەڵی دەکات لە نایجیریا کە بەوە وەسفی دەکات، لە پێناو دەسکەوتنی داهاتی نەوت بنەما ئەخلاقیە داروخاون، هەروەها بروای وایە حکومەت لەم وڵاتانە هەرچەندە خۆیان بەوە پیشان دەدەن که‌ لاوازن و شکستخواردون، بەڵام  لە راستیدا ئەمە بە پێچەوانەیە حکومەت لەم وڵاتانە بەهێز و رێکخراون، بەڵام لە پێناو ئەنجامدانی گەندەڵی لە جیاتی پێشکەشکردنی خزمەتگوزارى کۆمەڵایەتی، خۆیان وەها پیشان دەدەن.

4. پشتگوێخستنی و خۆقوتارکردن لە لێپرسینەوە: لەم وڵاتانەدا دەوڵەت چاودێرى و لێپرسینەوە ناکات، ئەم جۆرە لە دەوڵەت ناودەبرێت بە (دەوڵەتی نەرم) کە ئیشی ئەوەیە یاسا دەرئەکات بەڵام نای سەپێنێت، ئەمەش لە بەرئەوەیە ئەو دەسەبژێرەى دەسەڵات دەتوانێت  یاسا پشتگوێ بخات بەهۆی پێگه‌و وهێزیان کە دەتوانێ بیان پارێزێت لە سزا، خەڵکانی تریش بە پێدانی رەشوە دەتوان لێی رزگاریان ببێت،  هەمو شتێک بۆ فرۆشتنە جا ئەمە لەسەر بنەماى رێگەپێدان بێت لەرێگای نایاسایی، یان رێگە پێدان بۆ هێنانی شمەکی رێگە پێنەدراو، یان داشکاندنی  باج، رێساکان لادەبرێن بۆ ئەوەى ئەم جۆرە کەسانە لێی دەربازبن، زۆرینەى کاتیش خۆیان لە باج دەدزنەوە .

5. داموده‌زگاکان لاوازن: داموده‌زگا حکومیه‌کان به‌شێوه‌یه‌کی ئه‌وتۆ لاواز و که‌متوانان  ناتوانن ئه‌رکه‌کانی خۆیان به‌شێوه‌یه‌کی رێکخراو رابپه‌ڕێنن.
6. نزمی ئاستی به‌رهه‌م: به‌ هۆی که‌متوانای و نه‌بونی رێکخستن ئاستی بەرهەم له‌ نزمترین ئاستدایه.
7. بەربڵاوی نایەکسانی نادادپەروەرى: ئه‌م فۆرمه‌ له‌ حکومرانی پایه‌کانی له‌سه‌ر نایه‌کسانی نادادپه‌روه‌ری راگرتوه ئەمەش جۆرێک لە ململانێی چینایەتی و جیاوازی چینایەتی ئەخولقێنێت.
8. سیاسی و بازرگان روی یه‌ک دراون: ئەم جۆرە لە حوکمرانی ژینگەیەکی وەها دەخوڵقێنێت کە کۆمەڵیک پیاوانی خاوەن کار دروست دەکات کە بەتەواوەتی و تەنها پشت بە هاوکارى حکومەت ئەبەستێ، هەروەها سیاسیە گەندەڵەکان دەبن بە بازرگان، هەروەها  دەستەبژێرى دەسەڵات پەیوەندیان بە بازرگان و خاوەن کۆمپانیایەکان پتەو دەبێت بەمەش چینێکی چەتە و دز لە وڵات دروست دەکەن، به‌جۆرێک که‌ رۆژ به‌رۆژ خۆیان له‌سه‌ر حسابی سامانی هاونیشتمانیان دەوڵەمەند دەکەن. لێره‌شه‌وه‌ کاروباری بازرگانی به‌ شێوه‌کی ئالۆز  تێکدراوه‌ بازرگان ناتوانێت به‌ بێ پشتیوانی ده‌سه‌ڵاتداران  له‌م ژینگه‌یه‌دا وه‌به‌رهێنان بکات.

9. لاوازکردن وبەکارهێنانی رێکخراوە مەدەنیەکان: سەرکەوتنی ئەم شێوە فەرمانرەوایە پشت بە لاوازکردنی توانای دامودەزگا رێکخراوە مەدەنیەکان دەبەستێت، ئەویش لە رێگەى بەکارهێنانیان لە بەرژەوەندی لەرێگەى پێدانی رەشوە، هەروەها هەوڵی ئەوە ئەدا سه‌رجه‌م  تاکەکانی کۆمه‌ڵگا و بەشێک لە پارتە سیاسیەکانیش بە بێ هیچ رێزپەرێک لە بەرژەوەندی خۆی بەکاربهێنێت ، چونکه‌ داهاتێکی زۆری سامانی سروشتی له‌به‌رده‌ستدایه‌.

10. وروژاندنی ململانێیەکان و قەیران بەشێوەیەکی مەبەستدار: ئەمەش لەرێگەى دەستەبژێرى گەندەڵ، چونکە ئەم ململانێ و قەیرانانە هەڵی بردنەوەیان بۆ دەرەخسێنێت، هەروەها بۆ گواستنەوە داهات، سەرەرای خراپی گوزەرانی هاوڵاتیان، هەروەها لەگەڵ سەرهەڵدانی ئەم قەیرانانە یان جەنگی نێوخۆی، ئەوەیان بۆ فەراهه‌م دەبێت کە دەست بەسەر هاوکاریە مرۆیە نێودەوڵەتیەکان و هەروەها هاوکاریە سەربازییه‌کانیشدا بگرن.

11. گۆرینی ئەنجامی هەڵبژاردنە گشتیەکان: له‌ ئه‌و وڵاتانه‌ی که‌ فۆرمی فه‌رمانره‌وای کلێپتۆکراسی په‌یره‌و ده‌کریت و له‌ هه‌مان کاتدا هه‌ڵبژاردنیش ده‌کرێت (هه‌ڵبژاردن کراوه‌ته‌ ئامانچ بۆ دیموکراسی) گۆرینی ئه‌نجامی هه‌ڵبژاردنه‌کان یه‌کێکه‌ له‌ خاسیه‌ته‌ سه‌ره‌کیه‌کانی ئه‌م فۆرمه‌ له‌ حوکمرانی. سارە چه‌یز  لە کتێبەکەیدا ئاماژه‌ به‌وه‌ده‌کات خۆی ئەو پرۆسەى گۆرینی ئەنجامی هەڵبژاردنانه‌ی لە هه‌ڵبژاردنه‌کانی 2009 ئەفغانستان بینیوه‌،  هه‌روه‌ها ئاماژە بەوە دەکات هەمو ئەمانە وای کردوە کە هاونیشتمانیان هاوکارى حکومەت نەکەن، هەر ئەمەش وای کرد کە خەڵکێکی کەم بەشدارى له‌ پرۆسه‌ی هەڵبژاردن بکەن له‌و ساڵه‌دا له‌  ئەفغانستان.

لێکەوتە و کاریگەرى فەرمانڕەوایی چه‌ته‌کان
لێکەوتەو کاریگەرى ئەم فۆرم‌و شێوازه‌ لە بەرێوەبردن لەسەر هاوڵاتیان نەرێنیە لە بوارى خۆشگوزەرانی ئابورى دەوڵەت‌و کاروبارى سیاسی‌و مافە مەدەنی‌و بنەرەتیەکان، لە خوارەوە ئاماژە بۆ چوختەی لێکەوتاکانی دەکەین:
1. نه‌مانی متمانه‌ به‌ حکومه‌ت: ئەمە بە هۆکارێکی بنەرەتی هەژمار دەکرێت بۆ زۆرێک لە قەیرانەکان، چونکە هاوڵاتیان وا دەڕواننە حکومەت کە دەبێت بیانپارێزێت‌و ئاگای لێیان بێت، هەر‌وەها کاروبارى چالاکی ئابورى‌و کۆمەڵایەتیان بۆ رێکبخات بەشێوەیەکی بێ لایەن، هەربۆیە حکومەت شەرعیەت‌و متمانه‌ لەدەست دەدات کاتێک بەشێوەیەکی تاوانکارى ڕێکخراو مامەڵە دەکات، بەمەش پێکەوە ژیانی کۆمەڵایەتی تێک دەدات، کەئەویش دەرئەنجامی خراپی لێچاوەڕوان دەکرێت.
2. هه‌ره‌شه‌ له‌سه‌ر ئازادی بیروراو مافه‌کانی مرۆڤ: ده‌سه‌ڵاتی سیاسی هه‌مو ئه‌و ده‌نگه‌ ئازادانه‌ی دژی ئه‌م فۆرمه‌ له‌ حوکمرانین به‌ هه‌ره‌شه‌ له‌ سه‌ر مانه‌وه‌ی له‌ ده‌سه‌ڵات ده‌زانێت، هه‌ربۆیه‌ هه‌مو رێگه‌یه‌ک بۆ کپکردنه‌وه‌ی ئه‌و ‌ده‌نگانه‌ ده‌گرێته‌به‌ر چ به‌ تۆقاندن بێت یان تیرۆرکردن.
3. لاوازبونی به‌شداری سیاسی هاوڵاتیان: به‌هۆی نه‌مانی متمانه‌ له‌ نێوان هاوڵاتیان‌و که‌مینه‌ی ده‌سه‌ڵاتدار، هەروەها بێبەری کردنی هاوڵاتیان لە بریاردان لەو مەسەلانەى پەیوەستە بە ژیانیان، هاوکات لاوازی دام‌وده‌زگا ده‌وڵه‌تیه‌کان، به‌شداری سیاسی هاوڵاتیان لاواز ده‌بێت.
4. وروژادنی توڕەبونی هاوڵاتیان: گەندەڵی رێکخراو رۆڵ‌و کاریگەرى هەیە لە وروژانی توڕەبونی هاوڵاتیان بەحوکمی ئەوەى هاوڵاتیان قوربارنی ئەم گەندەڵییەن. ئەمەش وای لێدەکات کە هۆکارێکی کاریگەر بێت لە وروژاندنى‌و پێکدادانی کۆمەڵایەتی‌و سه‌رهه‌ڵدانی ناڕه‌زایه‌تی، کە لە رێگەیەوە ئامرازی توندوتیژ یان تێکدانی ئارامی بەکاردەهێنرێت له‌لایه‌ن ده‌سه‌ڵاتداران بۆ کپکردنه‌وه‌یان.
5. زیادکردنی لایەندارى‌و نفوزی رێکخراوە توندرەوەکان: گەندەڵی حکومی رۆلێکی کاریگەرى هەیە لەم بارەوە، ئەمەش نەک تەنها لە رێگەى هاندانی هاوڵاتیانى تورەو نیگەران بۆ چونە رێزی ئەم گروپانە، بەڵکو لەرێگە فەراهه‌مکردنی مۆڵگەو پێشکەشکردنی هاوکارى لۆجستی بۆ ئەو گروپانە، بەو هۆیەى بەرپرسان چاوپۆشیان لێدەکەن لە بەرامبەر برێک پارە، ئەمەش وادەکات دەستەبژێرى دەسەڵاتدار دەست تێکەڵ بکەن‌و هاوپەیمانی دەبەستن لەگەڵ گروپى گەورەى تاوانکارى لە ناوه‌وه‌و دەرەوەى وڵات، بۆ خوڵقاندنی قه‌یران‌و توندوتیژی له‌ پێناو مسۆگه‌رکردنی مانه‌وه‌یان له‌ ده‌سه‌ڵات. له‌ لایه‌کی تره‌وه‌ ئه‌م فۆرمه‌ له‌ حوکمرانی ژینگه‌یه‌کی گونجاو بۆ گروپی توندره‌وی دروست ده‌کات، له‌م باره‌یه‌وه‌ ئیرین بانكۆ له‌ راپۆرتیکی رۆژنامه‌وانی که‌‌ له مانگی یه‌کی 2017 له‌  Global Post Investigations بڵاوکراوه‌ته‌وه‌، ئاماژه‌ی به‌وه‌ کردوه،‌ به‌هۆی ئه‌م فۆرمه‌ له‌ حوکمرانی‌ له‌ نایجیریا ئابوری ئه‌و وڵاته‌یان توشی دارمان کردوه‌ ئه‌مه‌ش سەری کێشاوە بۆ بڵاوبونەوەی هەژاری لەو وڵاتەدار، دواجار بوه‌ته‌ هۆی یاخیبون‌و یارمەتی گروپە تیرۆریستەكان بۆ ئەوەی جێ پێی خۆیان لەناو وڵاتەكەدا قایم بكەن.

هه‌ر له‌م باره‌‌وه‌ (سارا چه‌یز) بروای وایە سەرهەڵدانی بزوتنەوە ئیسلامیە توندرەوه‌کان دەرئەنجامی بێزای‌و بێ متمانەیى هاوڵاتیانە لە دەسەڵاتدارنی چەتە، بۆیە ئەمە رێگە خۆش دەکات بۆ ئەوەى گروپە تیرۆریستیەکان بە ئاسانی بتوانن ناوچەى جوگرافی خۆیان دیارى بکەن. چونکە بەشێک لە هاوڵاتیان جگە لە روانگە دینیەکەى بڕوا بەو هێزانە پەیدا دەکەن وەک رزگارکەر لە گەندەڵی تەماشایان دەکەن، نمونەى عێراق‌و ئەفغانستان باشترین نمونه‌ی ئه‌م راستییه‌ن.    

6. وه‌ستانی گه‌شه‌ی ئابوری: ئەمانەی که‌ له‌سه‌ره‌و ئاماژه‌مان پێکرد سه‌رجه‌میان کاریگەرى خراپى لەسەر بەرێوەبردنی  ئابورى‌و چالاککردنی گەشەی ئابوى وڵات دەبێت، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا ئه‌م فۆرمه‌ له‌ حوکمرانی ژینگه‌یه‌کی وه‌ها ده‌خوڵقێنیت که‌ داهاتی گشتی‌و سه‌رمایه‌و وه‌به‌رهێنان له‌ خزمه‌تی به‌رژه‌وه‌ندی که‌مینه‌یه‌کدا بێت‌و بوار بۆ گه‌شانه‌وه‌ی ئابوری ناخوڵقێنیت.

دوای ناسینی خه‌سڵه‌ت‌و لێکه‌وته‌کانی ئه‌م فۆرمه‌ له‌ حکومڕانی ده‌توانین ئاماژه‌‌کانی ناسینه‌وه‌ی کلێپتۆکراسی له‌ سێ خاڵی سه‌ره‌کی بخه‌ینه‌ رو؛
1. ئاماژە سیاسیەکان: سیستەمی حکومرانی شەرعیەتی نیە یاخود شەرعیەتی سیاسی لەدەستداوە، هەربۆیە لەپێناو مانەوەیدا توندوتیژی بەکاردەهێنێت بۆ سەرکوت کردن‌و تۆقاندنی هاوڵاتیان. هەروەها توانای پێشکەشکردنی خزمەتگوزاریە گشتیەکان نیە، لاواز و کەمتوانایە لە جێبەجێکردنی یاساداو پێشیلکارى مافەکانی مرۆڤ بەشێوەیەکی بەربڵاو پەرەی سەندوە، دەوڵەت  لاوازه‌ لە کۆنترۆلکردنی توندوتیژی، نائارامی سیاسی،  زیادبونی دەستێوەردانی دەرەکی، چ لە لایەن دەوڵەتانەوە بێت یان لەلایەن کارەکتەرەکانی تر بێت.
2. ئاماژە ئابوریەکان: ناجێگیرى گەشەی ئابورى، بەردەوامی داروخانی بارودۆخی ئابورى نیشتمانی بە ئاستی جیاواز. که‌مینه‌ی ده‌سه‌ڵاتداران وه‌ها له‌ سامانی سروشتی ده‌روانێت که‌ ده‌ستکه‌وتێکی سروشتیه‌ که‌س خاوه‌نی نیه‌، بۆیه‌ ده‌رفه‌ته‌ بۆ ئه‌وه‌ی به‌شی خۆتی لێببه‌یت.
3. ئاماژە کۆمەڵایەتیەکان: دابەزینی بەرکەوتەى تاکەکەس لە کۆمەڵگا بۆ بەدەستهێنانی پێداویستیە سەرەکیەکان، زیادبونی رێژەى کۆچکردن بەشێوەیەکی زۆر بۆ دەرەوەى دەوڵەت، بەربڵاوی دیاریدەى هەڵهاتنی خاوەن تواناکان، هەروەها لاوازبونی نەمانی تێکەڵاوبونی کۆمەڵایەتی.

لێره‌دا  پرسیاری ئه‌وه‌ دێته‌ ئاراوه‌  ئایا چۆن ئه‌م فۆرمه‌ خراپه‌ی حوکمرانی درێژه‌ به‌ مانه‌وه‌ی خۆی ده‌دات؟
دەستەبژێرى حوکمران لە شێوەى حوکمرانی چه‌ته‌کان بە شێوەیەکی گشتی پەیرەوی چه‌ند ستراتیژیەتێک دەکات لە سەرخستن‌و بەردەوامی دان بەم شێوەیە لە حوکمرانی کە ئەوانیش بریتین لە :
1. فرۆشتنی سامانی سروشتی داهاتێکی زۆریان بۆ فه‌راهه‌م ده‌کات، له‌رێگه‌ی به‌خشینی برێکی که‌م له‌و داهاتانه‌  به‌ گروپه‌ خاوه‌ن رۆڵه‌کان له‌ کۆمه‌ڵگه‌دا، که‌ ده‌توانن ئاراسته‌ی ناره‌زایه‌تیه‌کان بگۆرن.
2. ستراتیژیەتی سەرکەوتنی ئەم جۆرە لە شێوەى حکومرانی پشت دەبەستێت بە لاوازکردنی رۆڵی ئۆرگان‌و دام‌و دەزگاکانی چاودێرکردن چ فەرمی بن یان نافەرمی، هەروەها بەکارهێنانی هۆیەکانی راگەیاندن‌و ئاراستەکردنیان بە شێوەیەک لە بەرژەوەندیان بێت.
3. یەکێکی تر لە ستراتیژیەتەکانی سەرکەوتنی ئه‌م فۆرمه‌ له‌ حوکمرانی، لاوازکردنی  رێکخراوە ناحکومیەکانە، چ لە رێگەى هەرەشە بێت یان کڕین‌و بەکارهێنانیان بێت.
4. دروستکردنی قه‌یران له‌ ناوخۆ و ده‌رەوەو پروپاگەندەی هەڵخەڵه‌تێنه‌رانه، تا له‌رێگایانه‌وه سەرنجی هاونیشتمانیان بۆ دۆزی تر رابکێشن، لە بەرامبەر ئەمەشدا ئەوان خەریکی بە تاڵانبردنی سامانی وڵاتن، بەبێ ئەوەى خزمەتگوزارەیەکی ئەوتۆ پێشکەش بکەن، یان ئەو بەڵێنە سەرنج راکێشانە جێبەجێبکەن کە خۆیان هەڵگرین.
5. هەرکاتێک هەرەشە لەسەر دەسەڵاتیان دروست بو ئەگەر هەڵبژاردن هەبێت  بە گزی کردن‌و تۆقاندن ئاراستەى راستی دەرئەنجامی هەڵبژاردنەکان دەگۆرن، یان لە رێگەى پێشێلکارى‌و بەکارهێنانی هێزەوە هەوڵی پاراستنی مانەوه‌یان دەدەن لە دەسەڵاتدا.

نمونەى حکومڕانی چه‌ته‌کان له‌ جیهان  
لە راپۆرتی رێکخراوی شەفافیەتی نێوده‌وڵه‌تی ساڵی (2004) ئەوە خراوەتەرو کە زۆرێک لە وڵاتانی ئەفریقاو کاریبی بەدەست ئەم شێوەیە لە حوکمرانی دەناڵێن، بەشێوەیەک کە لەلایەن تاکەکەس یان گروپی بچوکەوە جڵەوی ئیدارەدانى دەوڵەت کۆنترۆڵکراوە، ئەویش لەرێگەى هێزو نفوزو ئامرازەکانی تۆقاندن، بۆ گواستنەوەى سامانی دەوڵەت بۆ سەر هەژمارە تایبەتییەکانیان، لەو وڵاتانەش کۆمارى کۆنگۆى دیموکراسی لە سایەی دەسەڵاتی (مۆبۆتۆ سیسکۆ)، کۆمارى دۆمینیکان لەژێر سایەی دەسەڵاتی (رافائیل ترۆخیلۆ)، هایتی لەژێر دەسەڵاتی (دۆڤالیە) و نیگارگوا لەژێر دەسەڵاتی (سومۆزا)، ئۆگەندە لە ژێر دەسەڵاتی (عیدی ئەمین)، لیبریا لەژێردەسەڵاتی (شارلز تایلۆ)، فلپین لە ژێر دەسەڵاتی (فێردیناند مارکۆس)، بەشێوەیه‌ک ئەدای ئابورى لەم وڵاتانە هێندە خراپ بو کاریگەرى خراپی لەسەر هاونیشتمانیان هەبوە.

 له‌ راپۆرته‌که‌ی رێکخراوی شه‌فافیه‌تی نێوده‌وڵه‌تی لیستێکی بڵاوکرده‌وه‌ که‌ ناوی ژماره‌یه‌ک سه‌رۆکی وڵاتانی جیهان‌و بڕی پاره‌کانیان به‌ دۆلاری ئه‌مریکی بڵاوکردوه‌ته‌وه‌، سه‌ره‌رای ئه‌وه‌ی هاونیشتمانیه‌کانیان به‌ده‌ست هه‌ژاریه‌وه‌ ده‌ناڵێنن به‌ڵام سه‌رۆکه‌کانیان خاوه‌نی سه‌رمایه‌یه‌کی زۆرن، له‌وانه‌‌: سەرۆکی پێشوی ئەندەنوسیا سۆھارتۆ (15– 35) ملیار، سەرۆکی پێشوی فلیپین فێردیناند مارکۆس (5– 10) ملیار، سەرۆکی پێشوی کۆنگۆ مۆبۆتۆ سیسیکۆ (5)ملیار، سەرۆکی پێشوی نێجیریا سانی ئەباچا (2–5) ملیار، سەرۆکی پێشوی یوگسلاڤیا سلۆبۆدان میلۆسڤچ (1)ملیار، سەرۆکی پێشوی ھاییتی جین-کلاود دوڤالێر (300– 800) ملیۆن، سەرۆکی پێشوی پیرۆ ئەلبێرتۆ فوجیمۆری (600)ملیۆن، سەرۆک وەزیرانی پێشوی ئۆکرانیا پاڤلۆ لازارێنکۆ (114– 200) ملیۆن، سەرۆکی پێشوی نیکاراگوا ئەرنۆڵدۆ ئەلمێنا (100)ملیۆن، سەرۆکی پێشوی فلیپین جۆزێف ئیسترادا (78– 80) ملیۆن.


شایه‌نی باسه‌ راپۆرتەکانی رێکخراوی شەفافیەتی نێودەوڵەتی پشت دەبەستێت بە مەسحی مەیدانی لە نێوخۆ و دەرەوەى وڵاتان بە پشت بەست بە کۆمەڵیک دۆسیە لەوانە، ئاستی جێبەجێکردنی یاسا، بڵاوکردنەوەى بودجەو ژمێرەى کۆتایی‌و بڵاوکردنەوەیان لەرێگەی ئینتەرنێتەوە، رودانی کردەیی توندوتیژی، زۆرى دیاریدەکانی رەشوەو بە تاڵانبردن‌و ئیختلاس، هەروەها بونی دام‌و دەزگاى راستەقینە بۆ بەرەنگار بونەوەى گەندەڵی‌و بڵاوکردنەوەى کلتورى شەفافیەت، هەروەها بونی رێکارى گونجاو بۆ لێپرسینەوە.

رێگه‌چارەکان  بۆ ده‌ربازبون له‌م فۆرمی‌ حوکمرانیه‌
خوێندنەوەو وتوێژینەوەکانی ئاژانسە جیهانیەکان، بونیادنانەوەى سه‌رله‌نوێی دام‌و دەزگاکانی ده‌وڵه‌ت ده‌که‌نه‌ بنەما بۆ چارەسەرکردن‌و راستکردنەوەى ئه‌و دەوڵەته‌ شکستخواردوانه‌ کە پەیرەوى لەفەرمانرەوای چه‌ته‌کان دەکەن، بە مانایەکی تر گرفتەکانیان لەدام‌ودەزگاکاندا دەبیننەوە، بۆ ئەمەش چ لە ئاستی نێوخۆی‌و چ لە ئاستی دەرەکی کۆمەڵێک رێکار خراونەتەرو کە پوختەکانیان ئاماژە پێ دەکەین:
یه‌که‌م: لەسەر ئاستی نێوخۆ
داخوازی نێوخۆيی بۆ چاکسازیکردن لە دام‌ودەزگاکان یەکێکە لە رێگە چارە گرنگ‌و گەورەکان بۆ پێشخستنی ئەو دام‌و دەزگایانە لە نێو دەوڵەتە لاواز و شکستخواردەکاندا هه‌ن.  له‌ لایه‌کی تریشه‌وه‌ ئه‌م رێگه‌یه‌ گران‌و ئه‌سته‌مه‌، چونکە زۆرجار خواست بۆ چاکسازی لەم وڵاتانە لە کاتى قەیرانەکان سەرهەڵدەدەن، کە هەلێکی کورت یان دەرچەیەکی بچوک بۆ چاکسازی دەخولقێنێت، بەڵام دواتر ئەو داخوازیانە لاواز دەبن.

کاتێک داخوازی نێوخۆيی بۆ چاکسازیکردن رۆڵی ده‌بێت، به‌م رێگایانه‌ هه‌نگاوی بۆ بنرێت؛
1. لە رێگەى پەرلەمان ده‌توانرێت رۆڵی تۆره‌کانی حکومڕانی چه‌ته‌کان لاوازبکرێت، به‌ حوکمی ئه‌وه‌ی ده‌زگای هه‌ڵبژێردراوی خه‌ڵکه‌و له‌ هه‌مانکاتدا چاودێره‌ به‌سه‌ر ده‌سه‌ڵاتی جێبه‌جێکردنەوە، واتە پەرلەمان ده‌توانیت رۆڵی گرنگی هه‌بێت بە لەناوبردنی گەندەڵی رێکخراو.
2. گەشەپێدان بە ژێرخانی دەسەڵاتی دادوەرى، چاونەپۆشین لەو دادوەرانەى هەڵە دەکەن.
3. کەمکردنەوەى دەسەڵاتی سەرۆک لە دامەزراندن‌و فەێلکردنی گەورەی کاربەدەستان‌و باڵادەستبونی دەسەڵات بەسەر ئەنجومەنى دادوەرى.
4. دەزگا چاودێریەکان لە دەسێوەردانی حیزبی بپارێزرێن بۆ ئەوەى کارى خۆیان بکەن.

دوه‌م : لە ئاستی دەرەکی
لەکاتێکدا کە نەتوانرا خواستی نیشتمانی (نێوخۆی) لەم وڵاتانەدا فەراهەم ببێت بۆ چاکسازی لەو دام‌و دەزگایانە، ئەوا پێویستە لە دەرەوەى ئەم وڵاتانە ئەو هەوڵانە بگیرێتە بەر ئەمەش لە دو رێگەوە:
1. لەرێگەی رێکخراوە نێودەوڵەتی‌و وڵاتە قەرزدەرەکانەوە بێت، یاخود لەرێگەى سەپاندنی مەرج بۆ چاکسازی لە‌و وڵاتانە، هەرچەندە هەمیشە ئەم جۆرە لە چاکسازیانە گرفتیان بۆ دروست دەبێت‌و ئەنجامی تەواو نادەن بەدەستەوە.
2. پیادەکردنی دەسەڵاتی سیاسی راستەوخۆ (داگیرکردن) لەلایەن هێزی دەرەکی کە بانگەشەى مافی سەپاندنی سەروەرى دەکات، بەسەر دەوڵەتی شکستخواردو به‌ پاساوی ئه‌وه‌ی که‌ بوه‌ته‌ مایه‌ی هه‌ره‌شه‌ بۆ سه‌ر ئاسایشی جیهانی.

بەڵام زۆرینەى ئەو نمونانەى کە ئەم  دو شێوەى (لە ئاستی دەرەکی) لە پاڵپشتی بۆ چاکسازی تیدا گیراوەتەبەر نەتوانراوە بە ئەنجامی باش بگات، بۆ چاکسازی لە دام‌ودەزگا حوکمرانیەکان، هەرچەندە مەرج‌و پابەندکردنی وڵاتان‌و رێکخراوەکان جدیەتی پێوە دیاربوبێت، چونکە سەرکردەکانی ئەم جۆرە وڵاتانە بە توندی بونیادى دەسەڵاتی سیاسیان بەدەستەوە گرتوە، زۆرجار ئەم پێگانە بە نیسبەت ئەوانەوە  ژیان‌و نەمانە، هەربۆیە ئەوەندە هەوڵ بۆ ئەم چاکسازیانە دەدەن تا مانەوەیان لە دەسەڵات مسۆگەر بکات .لە روانگەى (سارە چه‌یز)  فەرمانرەوا چه‌ته‌کان رێگری سەرەکین لەبەردەم راستکردنەوەى دەوڵەت، هەربۆیە ئەو چاکەکاریەى (سارە) پێشکەشی دەکات لە ئاستی نێودەوڵەتی جیاوازترە لەو چاکەکاریەى کە توێژینەوەکانی تر دەیخەنە رو. هەربۆیە پێشنیارى کەمکردنەوەى پاڵپشتی ده‌ره‌کی بۆ ئەم شێوە لە فەرمانرەوایانە دەکات، چونکە بە مایەی هەرەشەیان دادەنێت بۆ سەر ئاسایشی جیهانی .

بۆئه‌وه‌ی پاڵپشتیه‌ ده‌ره‌کیه‌کان نه‌بێته‌ مایه‌ی به‌هێزبونی که‌مینه‌ی ده‌سه‌ڵاتدار (ولیام ج.بیرنز) "سەرۆکی سەنتەرى کارنیگی بۆ ئاشتەوای نێودەوڵەتی، پێشتریش جێگرى وەزیرى دەرەوەى ئەمریکا بوە" ئاماژە بەوە دەدات بۆ ئەوەى  وڵاتانی کۆمه‌ک به‌خش هاوکاریەکانیان نەبێتە مایەى گەندەڵى، هەروەها زەمانەتی ئەوە بکەن هاوکاریەکانیان نەکەوێتە ژێر دەستی دەستەبژێرى تاڵانچی لە وڵاتانەى هاوکاریان دەکەن، پێویستە لەسەر وڵاتە کۆمەک بەخشەکان، پشت بە بنەماو هەڵسەنگاندنێک ببەستن. چونکه‌ بڕوای وایه‌ ئەو رێکارانە رۆڵی گرنگیان دەبێت لە رێگرى کردن لە ئەنجامدانی گەندەڵی لە هاوکارییەکان. شایه‌نی باسه‌ ئه‌م هه‌ڵسه‌نگاندن‌و چاودێری کردنی‌ پێوەرەکانی فەرمانرەوای لەو وڵاتانە لەلایەن ئاژانسە نێودەوڵەتیەکان ئه‌نجام ده‌درێت، بۆ رونکردنەوەى زیاترى ئەم خاڵە پێویستە باس لەو پێوەرانە بکەین کە هەڵسەنگاندنی سیستەمی فەرمانرەوای پێدەکرێت.

پێوەرە جیهانیەکان بۆ ئیدارەى حوکمرانی
شارەزایان‌و داڕێژەرانی راپۆرتی پێوەرە جیهانیەکان، چەمکی ئیدارەدانی حوکمرانی بەوە دەناسێنن، ئەو دام‌و دەزگایانەیەی دەسەڵات لە وڵاتێک پیادە دەکرێت. هەروەها  پرۆسەى هەڵبژاردن‌و  چاودێریکردن‌و گۆرین، توانایی حکومەت لە دانان‌و جێبەجێکردنی سیاسەتی باش بە کارامەیی، هەروەها رێزگرتنی هاوڵاتیان‌و دەوڵەت لە دام‌و دەزگا، کە فەرمانرەوايی پرۆسەی ئابورى‌و کۆمەڵایەتی دەکات.

له‌ روانگه‌ی ئه‌و پێناسه‌ی سه‌ره‌وه‌ ساڵانە چەند دەستە‌و ئۆرگانێکی جیهانی چەندین راپۆرت لەسەر پێوەرکانی ئیدارەدانی حوکمرانی لە جیهان بڵاو دەکەنەوە ئەو ئۆرگانانەش بریتین لە (بانکی نێودەوڵەتی: پێوەرى حکومەتى جیهانیWorldwide Governance Indicators -  (UNDP): راپۆرتی حکومەتى دیموکراسی جیهانی.  فریدۆم هاوس: ئاماژەکانی  ئازادی سیاسی، رێکخراوی دەستپاکی  جیهانی: ئاماژەکانی  نەزاهەی جیهانی  (Global Integrity Index) رێکخراوی پەیامنێرانی بێ سنور: پێوەرى ئازادی رۆژنامەگەرى (Press Freedom Index)، رێکخراوی شەفافیەتی نێودەوڵەتی: ئاماژەکانی دەرکپێکردنی گەندەڵی (Corruption Perception Index)، پرۆژەى ئاماژەکانی جیهانی بۆ پێوانەکردنی ئیدارەى حوکم لە رێگەى کۆکردنەوەى راو بۆچون‌و راپۆرتی لەسەرچاوەی جیاوازەوە، وەک یەکەى زانیارى گۆڤارى ئیکۆنۆمیست، دەزگای Latinobarometro، دەزگای Afrobarometer، و مونتەدای ئابورى جیهانی، و رێکخراوی گالوب بۆ راپرسی، ئاماژەى Bertelsmann Transformation Index، و سەنتەرى گەشەپێدان لە رێکخراوی هاوکارى‌و گەشەپێدانى ئابورى، رێکخراوی دەستپاکی جیهانی، دەزگای Economic Risk Consultancy  لە ئاسای. بەڵام ئه‌و پێوه‌رانه‌ی کە بانکی نێودەوڵەتی لە ساڵی 1996-2007  لە سەر ویبسایتی خۆی بڵاوى کردوەتەوە دیاریترین ئه‌و پێوه‌رانه‌ن که‌ رەهەندە گرنگ‌و سەرەکیەکانی حوکمرانی لە جیهان پێ ده‌پێورێت، که‌ ئەمانەن:
1. ئازادی رادەربرین‌و لێپرسینەوە: ئەم پێکهاتەیە بەوە پێوانە دەکرێت تاچەند هاوڵاتیان توانای بەشدارى کردنیان هەیە لە هەڵبژاردنی حکومەتەکەیان، هەروەها ئازادی رادەربرین، ئازادی پێکهێنانی گروپ، ئازادی راگەیاندن.
2. ئارامی سیاسی‌و نەبونی تیرۆر و توندوتیژی:  تێکدانی ئارامی حکومەت بە ئامرازی نادەستورى یان لە رێگەى توندوتیژی‌و تیرۆرو تۆقاندن.
3. کارایی ئیدارى حکومرانی: جۆرێتی خزمەتگوزاریە گشتیەکان، توانای ئامرازو دام‌و دەزگا مەدەنیەکان‌و سەربەخۆی لە دەستێوەردان‌و فشارى سیاسی، هەروەها جۆری ئامادەکردنی سیاسەتی گشتی.
4. جۆرێتی چوارچێوەى رێکخستن: توانای حکومەت لە فەراهەمکردنی سیاسه‌ت‌و رێکخستنی باش، کە هەلى گەشه‌سەندن بۆ کەرتی گشتی بدات.
5. سەروەرى یاسا: ئەم پێکهاتەیە بە ئاستی متمانەى ئەوانەى مامەڵە بە ئەحکامەکانی یاساوە دەکەن لە کۆمەڵگاو ‌تاچەند پابەند دەبن پێی. هەروەها بە جۆریەتی جێبەجێکردنی گرێبەست‌و مافی موڵکدارى  له‌لایه‌ن پۆلیس‌و دادگا، هەروەها رودانی تاوان‌و کردەوەى  توندوتیژی، دەپێورێت.
6. رێگرى کردن لە گەندەڵی: ئەم پێکهاتەیه‌ بە پێی ئاستی بەکارهێنانی دەسەڵاتی گشتی بۆ دەستکەوتی تاکەکەسی، بە کردەوەى گەندەڵی بچوک بێت یان گەورە، هەروەها دەست بەسەرگرتنی دەستەبژێرو خاوەن بەرژەوەندیە تایبەتەکان بە تواناکانی دەوڵەت، دەپێورێت.

پەیوەندی گرێدراوی نێوان گەندەڵی و ئاسایشی جیهانی
کۆتایی هاتنی جەنگی ساردو هەرەسهێنانی یەکێتی سۆڤییەت کۆمەڵێک دەوڵەتی لاوازو شکستخواردوى لەدوای خۆیدا جێهێشت، کە لە بەلقانەوە درێژدەبێتەوە بە قەوقاسدا تێدەپەرێت بۆ رۆژهەڵاتی ناوەراست‌و ئاسیای باشورو ناوەند، ئەم  دەوڵەتە لاوازو شکستخواردوانە که‌ به‌شێکی زۆریان په‌یڕه‌ویان له‌ فۆرمی حوکمرانی کلێپتۆکراسی ده‌کرد، دواتر بوەنە سەرچاوەى هەرەشەى ترسناک بۆ کۆمەڵگای جیهانی، لە تیرۆرەوە بۆ نەخۆشی‌و بازرگانیکردن بە مادەى هۆشبەر .سه‌رئه‌نجام بونه‌ مایەی رودانی کۆمەڵێک کارەساتی مرۆیی گەورە‌و پێشلکارى ترسناکى مافەکانی مرۆڤ لە سۆماڵ‌و هایتی‌و کەمبۆدیا، بۆسنە‌و کۆسۆڤۆ‌و تەیموری رۆژهەڵات. لە سەرەتادا ئەم دەوڵەته‌ لاوازانه‌ وا لێیاندەڕوانرا کە گرفت‌و کێشەى ناوخۆیین، بەڵام روداوەکانی 11ى سێپتەمبەر ئەوەى سەلماند کە دەوڵەتی لاواز هەرەشەیەکی ستراتیژی گەورەیە بۆ سه‌ر ئاسایشی جیهان. هەر ئەمەش پاڵی بە ويلایەتە یەکگرتوەکانی ئەمریکاوە نا هەڵبستن بە داگیرکردن دواتریش بنایاتنانەوەى سه‌رله‌نوێى دەوڵەت لە ئەفغانستان‌و عێراق، لەرێگەى پاڵپشتی توانایی دامودەزگاکان‌و دوبارە بنیاتنانەوەى لە سفرەوە، چونکە ئەم هەنگاوە بە گرنگ زانر بۆ بەرقەرارکردنی ئاسایشی جیهانی، چونکە لاوازی دەوڵەت تەنها کێشەیەکی نیشتمانی نیە بەڵکو کێشیەکی نێودەوڵەتیشە.

لەم بارەیەوە (سارا چه‌یز) له‌ کتێبه‌که‌یدا بەناوی "دزەکانی دەوڵەت: بۆچی گەندەڵی هەرەشەیە لەسەر ئاسایشی جیهان؟" بە وردی تیشکی خستوەتە سەر دۆسیەى گەندەڵی رێکخراو، کاریگەرى لەسەر ئاسایشی جیهانی، ئەویش لە رێگەى لێکۆڵینەوەى فۆرمی حوکمرانی له‌و وڵاتانه،‌ کە تێیدا حکومەتەکان گۆڕاون بۆ مافیای تاوانکارى، بەمەش هاونیشتیمانی ئەو دەوڵەتانە بونه‌ته‌ قوربانی ئه‌م فۆرمه‌ له‌ حوکمرانی که‌ به‌ دزه‌کانی ده‌وڵه‌ت ناویان ئه‌بات".  
سارا ئه‌وه‌ ده‌خاته‌ رو، کە پەیوەندیەکی لێ نەبراو هەیە لە نێوان گەندەڵی رێکخراو(کلێپتۆکراسی) و ئاسایشی جیهان، بە تایبەت لە بەرزبونەوەى ئاستی توندرەوی ئاینی، هەروەها وای بۆ دەچێت شکستهێنانی ئەمریکا لە کۆتایى هێنان بە تیرۆر لە ئەفغانستان‌و عێراق پەیوەندی بەوە هەیە کە روبەروی گەندەڵی رێکخراو نەبویەوە.

سارا ئەو پەیوەندیە گرێدراوەى نێوان گەندەڵى حکومی رێکخراو، وتێکدانی ئاسایشی نێودەوڵەتی دەخاتە رو، لە رێگەى پیشاندانی ژمارەیەک روداو و کەیسی گەندەڵی لە دەوڵەتەکان کە لە کتێبەکەیدا لێکۆڵینەوەى لەسەر کردوە. ئاماژه‌ به‌وه ‌ده‌کات هەمو ئەو ده‌وڵه‌تانه‌ی کە نارەزایەتیە جەماوەریەکان لە ساڵى 2011 تێیاندا سەريهەڵدا، ئه‌و ده‌وڵه‌تانه‌بون که‌ په‌یره‌وييان له‌ فۆرمی حوکمرانی چه‌ته‌کان ده‌کرد، ناره‌زایه‌تی پشێویه‌کان دەرئەنجامی بونی گەندەڵی بەشێوەکی بەرفراوان لە بەرژەوەندی دەستەبژێرى گەورە بەرپرسانی دەسەڵات‌و کەسە نزیکەکانیان بو.

لە راپۆرتی رێکخراوی شه‌فافیه‌تی جیهانی که‌ ساڵی 2004 بڵاوى کردۆتەوە، ئاماژه‌ بۆ ئه‌وه‌ ده‌کات به‌هۆی خراپ بەکارهێنانی دەسەڵاتی سیاسی بۆ بەدەستهێنانی ئامانجی تایبەتی، هاوڵاتیان بێبه‌ش دەبێت لە پێداویستیە خزمەتگوزاریە گشتییە گرنگەکان وه‌ک تەندروستی‌و پەروەردە، ئەمەش دەبێتە هۆی بەرزبونەوەى بێزای‌و دەرئەنجام  ململانێ‌و توندوتیژی لێ دەکەوێتەوە، هەربۆیە پێویستە چارەسەرى ئەم پرسە بکرێت لە ئاستی نیشتمانی نێودەوڵەتی" هەروەها داوای لێپرسنه‌وه‌ ده‌کات له‌ ده‌سه‌ڵاتداران لە پێناو بەدەستهێنانی دەستپاکی، داوای گرتنه‌به‌ری رێوشوێنی پێویست ده‌کات بۆ راگرتنی پێدانی بەرتیل لەلایەن کۆمپانیا گەورەو فرەرەگەزەکان، راگرتنی هاتنی سامانی دزراوی ئه‌م وڵاتانه‌ بۆ بانکە نهێنیەکان لە رۆژئاوا. چونکه‌ ئه‌م فۆرمه‌ له‌ حوکمرانی  وه‌ک ده‌زگایه‌کی سه‌رکوتکه‌ر له‌ ئه‌نجامدا شپرزەیی‌و لاوازی‌و پشێوى‌ دروست ده‌کات له‌ روی کۆمه‌ڵایه‌تییه‌وه‌، هه‌روه‌ها ژینگه‌یه‌کی گونجاو بۆ گروپی توندره‌و دروست ده‌کات، له‌م باره‌یه‌وه‌ (سارا چه‌یز) بروای وایە سەرهەڵدانی بزوتنەوە ئیسلامیە توندرەوەکان دەرئەنجامی بێزای‌و بێ متمانەى هاوڵاتیانە لە دەسەڵاتدارنی چەتە، هەربۆیە ئەمە رێگە خۆش دەکات بۆ ئەوەى گروپە تیرۆریستیەکانی وه‌ک  (داعش‌و بۆکۆ حه‌رام) بە ئاسانی بتوانن ناوچەى جوگرافی خۆیان دیارى بکەن. چونکە بەشێک لە هاوڵاتیان جگە لە روانگە دینیەکەى بڕوا بەو هێزانە پەیدا دەکەن وەک رزگارکەر لە گەندەڵی تەماشایان دەکەن.    

فۆرمی حوکمڕانی له‌هەرێمی کوردستان
به‌هۆی ئه‌و قه‌یرانه‌ سیاسی‌و ئابوریانه‌ی ده‌رئه‌نجامی پرسی سه‌رۆکایه‌تی هه‌رێم له‌ ساڵی (2015)سەر‌یان هه‌ڵدا، لە ئێستادا حکومه‌ت کاره‌کانی خۆی راناپه‌رێنێت وه‌ک ده‌زگایه‌کی حکومی، به‌ڵکو وه‌ک ئامرازێک به‌ده‌ست حیزبه‌وه‌ کاره‌کانی رایی ده‌کات، له‌ کاتێکدا حکومه‌ت ئه‌و کۆمه‌ڵه‌ ده‌زگا باڵایانه‌یه‌ که‌ نوێنه‌رایه‌تی خواستی گشتی ده‌کات بۆ راپه‌راندنی کاره‌ گشتیه‌کان، پرسیاری ئه‌وه‌ لای به‌شێك له‌ توێژه‌ران‌و ئه‌کادیمیه‌کان ده‌کرێت که‌ ئایا ده‌توانرێت به‌ حکومه‌تی هه‌رێمی کورستان بگوترێت حکومه‌ت؟.

له‌ روانگه‌ی ئه‌و پرسیاره‌ی سه‌ره‌وه‌ بۆ تێگەیشتن لە شێوازو فۆرمی ئیدارەدانی حوکمرانی لە هەرێمی کوردستان، گرنگ‌و پێویستە لە رێگەى ئەو پێوەرانەى کە ئاژانسە نێودەوڵەتیەکان دایناوە بۆ هەڵسەنگاندنی ئاستی ئیدارەدانی حوکمرانی وڵاتان، هه‌روه‌ها لە روانگەى خاسیەتەکانی حوکمرانی چه‌ته‌کان لێکدانەوەى بۆ بکەین، بەڵام لەبەرئەوەى چ پێوەرەکانی ئاژانسە نێودەوڵەتیکان بێت یا خاسیەتەکانی حوکمرانی چه‌ته‌کان لە روانگەى پێچەوانەوە نزیکن لەیەکتر، هه‌ربۆیه‌ هەوڵ دەدەین لە روانگەى هەردوکیانەوە شێوازی حوکمڕانی هەرێمى کوردستان بخەینە بەر باس بۆ ئەوەى بگەینە ئەنجامێکی پەسەندکراو.

خاسیەتەکانی حوکمڕانی لە هەرێمی کوردستان  
1. ئابورى نەزۆک: لەهەرێمی کوردستان سیاسەتێکی ئابورى ناڕون‌و سەرلیشێواو پەیرەو دەکرێت، بە شێوەیەک سامانی سروشتی هەرێمی کوردستان بۆ سودی چەند گروپێک بەکاردەهێنرێت‌و پارتە سیاسیە دەسەڵاتدارەکان، بۆ بەرژەوەندی تایبەتی خۆیان پەیرەو لە ئابوریەکی ناڕون‌و دور لە شەفافیەت دەکەن، چەندین جار ئەندامانی پەرلەمانی کوردستان، بێ ئاگایی خۆیان له‌ داهات‌و خه‌رجی هه‌رێم دەربڕیوە، لەگەڵیشیدا کۆمەڵێک ڕەخنەو ناڕەزاییان هەیە لەسەر نەبونی شەفافیەت‌و لێپرسینەوە لە گرێبەست‌و داهاتی نەوت.
2. فۆرمی سیستەمی دامودەزگاکان: لە هەرێمی کوردستان پارتە سیاسیە دەسەڵاتدارەکان‌و بنەماڵەکان شێوەى سیستەمی دامودەزگاکان دیاری دەکەن، نەک پشت بەستن بە یاسا بەرکارەکان، باشترین نمونەش، مسعود بارزانی لە دوای دوخولی سەرۆکایەتیەکەى‌و دو ساڵ درێژکردنەوەى ولایەتەکەى لە ساڵی 2013  کە ئەویش  کۆتای هات لە 19/8/2015 کەچی پۆستەکەى چۆل نەکردوە، له‌ کاتێکدا له‌سه‌ر بنه‌مای رێکه‌وتنی سیاسی له‌ رێگه‌ی هه‌ڵبژاردن ئه‌و پۆسته‌یان به‌ده‌ست هێناوه‌، به‌ڵام دوای هیچ رێگایه‌کی یاسایان له‌ به‌رده‌م نامێنێت، په‌رلەمانیش ئه‌و که‌ڤه‌ره‌ یاساییان بۆ دروست ناکات، وه‌ک ئه‌وه‌ی له‌ 30 حوزه‌یرانی 2013 بۆیان دروست کرا، په‌نا ئه‌به‌ن بۆ به‌کارهێنانی هێزی سه‌ربازی، بە رێگری کردن له‌ سه‌رۆکی په‌رله‌مان بۆ راییکردنی کاره‌کانی په‌رله‌مان، له‌ لایه‌کی تریشه‌وه‌ ده‌رکردنی وه‌زیره‌کانی بزوتنه‌وه‌ی گۆران له‌ حکومه‌ت هه‌مو ئه‌مانه‌ پێشلکارى رونە لە بنەماى یاسایی‌و دام‌ودەزگایی بون. ئەم هه‌نگاوانه‌ هەوڵی پەیرەوکردنی شکڵی دەسەڵاتی خێلگەرى پشتاوپشته‌ لە هەرێم، که‌ ئه‌ویش بۆ جێگیرکردنى پێگه‌ى بارزانیه‌ وه‌ک سه‌رۆکى هه‌رێم دوای خۆشی بۆ ئه‌ندامانی تری بنه‌ماڵه‌که‌ی، هەمو ئەم رەفتارانە ئەوە دەسەلمێنێت حیزب‌و بنەماڵەکانن لە هەرێمی کوردستان شکڵی سیستەمی دامودەزگاکان دیارى دەکەن نەک یاساو دەستور.

له‌ ئێستاشدا ده‌یانه‌وێت له‌ ده‌ره‌وه‌ی په‌رله‌مان هه‌نگاو بنێن بۆ جێگیرکردنی ئه‌و ستراتیژه‌ی هه‌وڵی بۆ ده‌ده‌ن، له‌ کاتێکدا رێکه‌وتنی سیاسی له‌ده‌ره‌وه‌ی گفتۆگۆکانی په‌رله‌مان، پرۆسه‌ی نادیموکراسین، چونکه‌ پشتگوێ خستن‌و بازدانه‌ به‌سه‌ر ئیراده‌ی گه‌ل،  پارته‌ سیاسیه‌ ده‌سه‌ڵاتداره‌کان له‌ سیسته‌می دام‌و ده‌زگای نوێنه‌رایه‌تی به‌هێز ده‌ترسن، چونکه‌ ده‌یانخاته‌ ژێر ره‌حمه‌تی ده‌رئه‌نجامی هه‌ڵبژاردن، که‌ ره‌نگه‌ هه‌ر یه‌کێکیان زۆرینه‌ی هێز و بەهای سیاسیان له‌ده‌ست بده‌ن له‌ سندوقه‌کانی ده‌نگدان.

سه‌ردار عه‌زیز له‌ کتێبێکیدا به‌ناوی (حکومه‌ت و سامانی سروشتی له‌ هه‌رێمی کوردستان) ئاماژه‌ بۆ ئه‌وه ‌ده‌کات، که‌ له‌‌ ئێستادا دام‌و ده‌زگاکانی حکومه‌تی هه‌رێم کۆمه‌ڵه‌‌ ده‌زگایه‌کن بۆ کۆنترۆڵکردن‌و له‌ قاڵبدانی کۆمه‌ڵگای کوردی بۆ ئه‌وه‌ی به‌ ئاراسته‌ی خه‌ون‌و ئاره‌زوه‌کانی که‌سی یه‌که‌می حیزبه‌ باڵا ده‌سته‌کاندا بڕوات.

هه‌ر له‌م باره‌یه‌وه‌  Global Post Investigations  راپۆرتیکی له‌باره‌ی گه‌نده‌ڵی له‌ که‌رتی نه‌وه‌ت به‌ ناونیشانی (The curse of oil in Iraqi Kurdistan- نه‌فره‌تی نه‌وت له‌ هه‌رێمی كوردستان) له مانگی یه‌کی 2017 بڵاوکردوه‌ته‌وه‌ ئاماژه‌ی کردوه‌ به‌وه‌ی لە كوردستاندا بنەماڵە زۆر گرنگە، دو بنەماڵە هەیە كە سیاسەتیان قۆرخ كردوە هەرچی بڕیاری حكومەت‌و سەرمایەگوزاری هەیە بە جۆرێكە كە بچێتە خزمەتی پێشخستن‌و سەرخستنی بنەماڵەوە. گفتوگۆی نەوت ئیشێكی حكومی نیە لە كوردستاندا، بەڵكو بنەماڵەییە. ئەگەر ئەمە بەردەوام بێت كوردستان بەرەو دیكتاتۆریەت هەنگاو دەنێت. هه‌روه‌ها ئاماژه‌ بۆ ئه‌وه ‌ده‌کات، كە سەرجەم گرێبەستەكانی نەوت بە شێوەیەك رێكخراون سود بە یەكێك لەم دو بنەماڵەیە بگەیەنێت، نه‌ک بۆ به‌رژه‌وه‌نی گشتی، که‌ ئه‌مه‌ش ئاماژه‌یه‌کی رونه‌ بنەماڵەکان شێوەى سیستەمی دام‌و دەزگاکان دیاری دەکەن له‌ هه‌رێم.

3. سیاسیەکان دەبن بە بازرگان: لە دوای ساڵی 2003 لە هەرێمی کوردستان جۆرێک لە تێکەڵابونی کارى بازرگانی‌و سیاسی بەڕونی بەدەردەکەوێت، بەجۆرێک لە جۆرەکان کارى بەرپرسیانی سیاسی‌و کارى بازرگانی تێکەڵ بوە، ژینگەیەکی وەها خولقێنراوە کە پارتە سیاسیەکان لە سەر حسابی داهاتی گشتی گروپی کۆمپانیایان هه‌بێت‌و پرۆژە لە حکومەت وەرگرن، لە بەرامبەردا کەمترین کار ئەنجام دەده‌ن. لەلایەکی تریشەوە ژینگەیەکی وەهاى دروستکردوە بەشێکی زۆر لە پیاوانی خاوەن کار  (که‌ خزم یان که‌سی نزیکی کاربه‌ده‌ستانی حیزبه‌ باڵاده‌سته‌کانن) بەتەواوەتی‌و تەنها پشت بە هاوکارى حکومەت ببه‌ستن لە پرۆژە بازرگانیه‌کانیان، ئەمەش زۆر بە ڕونی لەو لیستەى کۆمپانیاکاندا بە دەرکەوت، کە چەندین کۆمپانیا ماوەى چەندین ساڵە پارەى گشتیان لایە بەڵام ئامادە نین بيگەرێننەوەو حکومەتیش لێیان بێ دەنگە، بەمەش چینێکی وەها لە بازرگان‌و سیاسی پەیدا بون کە داهاتی گشتی بۆ سودی تایبەتی خۆیان بەکاردەهێنن. لەم بارەیەوە (کاوە حەسەن) لەتوێژینەوەیەکدا به‌ ناونیشانی (کۆمه‌ڵگای به‌ سیاسیکراوی هەرێمی کوردستان) که‌ سەنتەرى کارنیگی ساڵی 2015 بڵاوی کردۆتەوە ئاماژه‌ ده‌کات به‌وه‌ی دوای ئه‌وه‌ی له‌ ساڵی 2003 داهاتێکی گەورە کەوتەبەردەستی هەردو (پارتی دیموکرات و یەکێتی نیشتیمانی)، ئه‌م پاره‌ بوە هۆی زیاتر فراوانکردنی کارکردن لەسەر بنەمای خزمایەتی‌و کەسایەتی‌و دۆست‌و لایەنگری سیاسی. ئەو گۆڕانکارییە پیاوانی شۆڕشگێری گۆڕی بە پیاوانی بازرگان، کە ئیتر هێڵێک نەما بۆ جیاکردنەوەی چینی بازرگان‌و دەستەبژێرە سیاسییەکە، لەلایەکی دیکەشەوە پارتە دەسەڵاتدارەکان‌و سەرمایەدارەکان پەیوەندیی توندو تۆڵیان لە بواری وەبەرهێناندا پەیدا کرد. له‌م باره‌یه‌وه‌ سیمۆن هاتفیڵد سەرۆكی وێسترن زاگرۆس لە شایەتیدانێكدا دەڵێت: لەم هەرێمەدا هیچ شتێك بێ بەرامبەر نیە. شتێك نیە ناوی بەرژەوەندی گشتی بێت، ئەوەی كە هەیە بەرژەوەندی تاكەكانە‌و هەركەس بەلایەوە گرنگە خۆی چەندی دەست دەكەوێت.

4. سەروەرى یاساو خۆقوتارکردن لە لێپرسینەوە:  سەرەرای ئەوەى لە هەرێمی کوردستان دەزگای چاودێرى دارایی‌و دەستەى دەست پاکی هەیە، هەروەها سەرەرای ئەوەى کاربەدەستانی حکومەتى هەرێم لە چەندین بۆنەدا ئاماژەیان بۆ بونی گەندەڵی کردوە، بەڵام تاکو ئێستا هیچ بەرپرسێک باڵاو بازرگانێک نەدراونەتە دادگا، بەڵکو ئەوانەشی بەڵگەکانیان گەیشتوەتە دادگاکان پشتگوێ خراون، لەم بارەیەوە بەرێوەبەرى فەرمانگەى داواکارى گشتی سلێمانی (د.فرهاد حاتم) لە نامەى دەست لە کارکێشانەوەکەیدا کە لە 7/1/2015 بڵاوى کردۆتەوە لە خاڵى سێیەمى دەست لە کارکێشانەوەکەیدا هاتوە "جێبەجێنەکردنی بنەمای یاسای وەک یەک لەبەردەم یاسادا(المساواة امام القانون) بوەتە هۆی ئەوەى تەواوی هەوڵ‌و ماندوبونی ئەندامانی داواکارى گشتی لە ئاشکراکردنی دۆسیەکان‌و جوڵاندنی سکاڵایی سزایی‌و هەروەها ماندوبونی دادوەران لەدەرکردنی بریارى گونجاو لەسەر ئەو دۆسیانە تەنها وەک (حبر على الورق) بمێنێتەوەو لە سەرزەمینی واقیع ئاسەوارێکی ئەوتۆ نەخاتەوە بەتایبەت بەرامبەر ئەو کەسانەى کە ئاستێکی بەرپرسیارێتی دیاریکراویان هەیە، هەندێک بەرپرس سەرەرایی ئەوەى سکاڵایان لەسەر تۆمارکراوە بە تۆمەتی بەهەدەردانی سامانی گشتی‌و بریارى دەستگیرکردنیان بۆ دەرچوە، بەڵام بەداخەوە دەسەڵاتەکانی سەرو خۆیان لە برى پابەندبون بە یاساو جێبەجێکردنی بریارى دەستگیرکردنى ئەو بەرپرسانە‌و ئامادەکردنیان لەبەردەم دادگا بەفەرمی‌و بێ گوێدانە دەستورو بنەما یاساییەکان نوسراو دەکەن بۆ دادگاکان‌و لایەنى پەیوەندیدارو رەزامەندی نادەن بە ناردنی ئەو تۆمەتبارانە بۆ بەردەم دادگا".  ئەمە بەڵگەیەکی رونە بەرپرسان هێزیان هەیە کە دەیان پارێزێت لە سزا، لەو کارە نایاساییانەى ئەنجامی دەدەن.

5. په‌کخستنی دادگاکان‌و به‌کارهێنانی بۆ بەرژەوەندی تایبەت: دەرئەنجام ئەو شێوە ئیدارەدانی حوکمرانیە لە هەرێم بەرقەرارە، دادگاکان بەکاردەهێنیرێن لە بەرژەوەندی تایبەت بۆ دەربازبون لە سزادان‌و هەڵهاتن لە لێپرسینەوەو دروستکردنی دۆسیە بۆ کەسانی بە ئامانجکراو لە لایەن پارتە دەسەڵاتدارەکان کە لە ماوەى رابردودا چەندین حاڵەتی وەها لە هەرێم بەدی کراون.
6. گەندەڵی سیستەمە: ئەگەر تەماشای هەرێمی کوردستان بکەین گه‌نده‌ڵی ته‌واوی ده‌سه‌ڵاتی گرتوه‌ته‌وه‌ لە ئاستی باڵا، چ لە نارونی‌و ناشەفافیەتی داهات‌و خەرجى بێت، چ لە بونی گەندەڵی رون لە ئەنجامدانی پرۆژەکان، چ لە بونی گەندەڵی بەرچاو لە دامودەزگاکان، لەگەڵ ئەوەشدا لە دامودەزگاکان بە رێکارى نایاسایی دور لە بنەما کارگێریەکان سەدان کەس بە پلەى باڵا خانەنشین دەکرێن، هەمو ئەمانە بەڵگەى رونن بۆ ئەوەى گەندەڵی لە هەرێمی کوردستان بوەتە سیستەم‌و کارى پێدەکرێت، له‌م باره‌وه‌ هه‌ردو په‌رله‌مانتار (عەلی حەمه‌ صاڵح و سۆران عومەر) له‌ په‌رله‌مانی کوردستان راپۆرتێکی لێکۆڵینه‌وه‌یی په‌رله‌مانی له‌ دوتوێى 31 لاپه‌ره‌ له‌ ساڵی 2016 به‌ناوی (مه‌رگه‌ساتی حوکمرانی) ئاراسته‌ی رای گشتی‌و پارته‌ سیاسیه‌کانیان کردوه‌، زۆر به‌وردی به‌ به‌ڵگه‌وه‌ تیشکیان خستوه‌ته‌ سه‌ر به‌شێک له‌و گه‌نده‌ڵیانه‌‌ی که‌ له‌ لایه‌ن حکومه‌تی هه‌رێمه‌وه‌ ئه‌نجام دراون له‌وانه‌ش (نه‌مانی داهاتی نه‌وت، باڵاده‌ستی کۆمپانیا‌و بانکی حیزبه‌ باڵا ده‌سته‌کان، لاوازی ده‌زگاکانی چاودێری، وه‌رگرتنی قه‌رز به‌ بری 28 ملیار دۆلار ته‌نها له‌ ساڵی 2014و 2015 له‌ کاتێکدا داهاتی نه‌و‌ت به‌ ته‌نها 13 ملیار دۆلار بوه‌ هه‌ر ئه‌و بره‌ش له‌و دو ساڵه‌ بۆ موچه‌ خه‌رجکراوه‌، بردنه ‌ده‌ره‌وه‌ی پاره‌، ناشه‌فافیه‌ت له‌ داهاتی خاڵه‌ سنوریه‌کان‌و فرۆکەخانه‌کان، دامه‌زراندنی 3000 فه‌رمانبه‌ر به‌ نایاسایی ته‌نها له‌ ساڵی 2015 له‌ کاتێکدا ‌حکومه‌تی هه‌رێم له‌ هه‌مان ساڵدا له‌ قه‌یرانی دارایدا بوه‌ زۆرێنه‌ی ئەو‌ دامه‌زراندنانه‌ بۆ که‌رته‌ ئه‌منیه‌کان بوه‌ نه‌ک خزمه‌ت گوزاریه‌کان به‌ پێی به‌ڵگه‌کانی لێکۆلێنه‌وه‌که‌ 1244 بۆ که‌رتی ئه‌منی –ناوخۆو ئاسایش‌و 437 بۆ که‌رتی ته‌ندروستی‌و شاره‌وانی، خانه‌نشینی نایاسایی، تاپۆکردنی زه‌وی له‌سه‌ر کۆمپانیایی حیزبی، دیارنه‌مانی پاره‌ی نه‌قدی، نه‌دانی پشکی قازانجی کۆمپانیاکانی په‌یوه‌نی‌و ئینته‌رنێت).

ئه‌م راپۆرته‌ به‌ داتایی وردو به‌ڵگه‌نامه‌ی دام‌و ده‌زگاکانی حکومه‌تی هه‌رێم ئەوە دەسەلمێنێت که‌ گه‌نده‌ڵی له‌ هه‌رێمی کوردستان بوه‌ته‌ سیسته‌م‌و لە ئەجێندای کارى حکومەتی هەرێم ئامانجەکان ئیدارەى گشتی نین، بەڵکو ئامانجی سیاسەتەکان لە بنەرەتدا بۆ کەڵەکەکردنی سەرمایەى تاکەکەسی دەسەڵاتدارانە.

هه‌ر له‌م باره‌یه‌وه‌ راپۆرته‌که‌یGlobal Post Investigations، هه‌رێمی کوردستانی به‌ نێجیریا هاوتاکردوه‌ "نێجیریا یەكێكە لە هەرە بەرهەمهێنە گەورەكانی نەوت لە ئەفەریقادا و (10)ەهەمین گەورەترین بەرهەمهێنی نەوتی جیهانە. هاوشێوەی كوردستان، نەوت بەشی هەرە گەورەی ئابوری نێجیریا پێكدەهێنێت. نێجیریا لە ساڵی (1970) كاندا، یەكێك بو لە (50) دەوڵەمەندترین وڵاتی دنیا، بەڵام ئێستا یەكێكە لە (25) هەژارترین وڵاتی دنیا. هۆكاری سەرەكی داڕمانی نێجیریا لە روی ئابوریەوە گەندەڵی حكومەت‌و بەرپرسەكانی بو لەگەڵ نەبونی شەفافیەت لە گرێبەستەكانی نەوتدا. بە سەدەها هەزار بەرمیلە نەوت رۆژانە لە بازاڕی رەشدا دەفرۆشران‌و قازانجی ئەو فرۆشتنانە دەچونە گیرفانی بەرپرسە نێجیریەكانەوە. ئەم لەعنەتی نەوتە زۆر وڵاتی تریشی گرتەوە له‌وانه‌ش:  ئەنگۆلا، چاد، ڤەنزوێلا، لیبیا، گینیای ئیستیوائی، بۆتسوانا، پێرو، چیلی‌و ئێستاش كوردستانی عێراق.

هه‌مو ئه‌مانه‌ ده‌رخه‌ری ئه‌و راستیه‌ن که‌ گه‌نده‌ڵی له‌ هه‌رێمی کوردستان بوه‌ته‌ سیسته‌م، به‌شێکی دانه‌براوه‌ له‌ ئیداره‌دانی‌‌ حوکمرانی، هه‌ربۆیه‌ ئه‌سته‌مه‌ ریشه‌کێش بکرێت یان به‌ره‌نگاری بکرێت له‌ لایه‌ن هه‌مان ئه‌وانه‌ی که‌ بره‌ویان پێداوه‌.

7. لاوزای‌و کەمتوانايی دامودەزگاکان - کارايی ئیدارى حکومرانی:  دەستێوەردانی حیزبی لە دامودەزگاکانی حکومەتى هەرێم هەروەها ئیدارەدانی دامودەزگا ئەمنی‌و سەربازیەکان لەلایەن حیزب‌و بنه‌ماڵه‌کان یەکێکه‌ لە هۆکارەکانی لاوازبونی ئەم دامودەزگایانە لە روی بەرهەم‌و توانای ئیدارەدان‌و پێشکەشکردنی بەرهەم، له‌ قۆناغی ئێستادا دام‌و دەزگاکانی هەرێم بەشێوەیەک لاوازبون کە توانای ئیدارەدانی خۆیانیان نەماوە، بەشێوەک لە کارو فەرمانەکانیان ئەمە بەدی دەکرێت، چونکە رۆژانە بەشێکی کەم لە فەرمانبەرەکانیان دەوام دەکەن، هەروەها توانای داراییان هێندە کەم کراوەتەوە کە ناتوانن خزمەتگوزاریە سەرەکیەکان پێشکەش بە هاوڵاتیان بکەن، لە داهاتوشدا ئەگەر بەم شێوەیە بروات قەیرانی خراپتر لە پێکهاتەى ئەم دام‌و دەزگایانە بەدی دەکرێن. ئه‌م لاواز بونه‌ش له‌ ئێستادا ئامانجداره‌ له‌ لایه‌ن گروپێک له‌ ده‌سه‌ڵاتدارانی هه‌رێم ئاراسته‌ ده‌کرێت، بۆ ئه‌وه‌ی روانگه‌یه‌کی گشتی لای خه‌ڵک دروست بکه‌ن، له‌ پێناو دانی ئه‌م ده‌زگایانه‌ به‌ که‌رتی تایبه‌ت. هه‌روه‌ها حکومەتى هەرێم توانای فەراهەمکردنی رێکخستنی باش نیە کە هەلی گەشەسەندن بۆ کەرتی گشتی برەخسێنێت، چونکە لە پەیرەوکردنی بنەما کارگێریەکان‌و رێکخستن رەچاو لە بنەمایەکی رون ناکات. لەوانەش نەبونی شەفافیەت، نەبونی چاودێری، لێنەپرسینەوە، سەختی گەیشتن بە داتاو زانیاری. ئەم کێشانە هه‌موی بونەتە هۆکارى پەککەوتەیی دامەزراوەکانی حکومەتی هەرێمی کوردستان.

8. ئازادی رادەربرین: سەرەرای ئەوەى بۆشایەک هەیە بۆ ئازادی رادەربرین، بەڵام لە ئێستادا هەرەشەکان لەسەر ئازادی رادەربین بە ئاشکرا لە هەرێمی کوردستان بەدی دەکرێت، لەماوەى 6 ساڵی رابردودا چەند رۆژنامەنوسێک شەهیدکراون لەوانەش (سۆرانی مامە حمە، سەردەشت عوسمان، عبدالتاهیر شەریف، کاوە گەرمیانی، ویداد حسین ...)، تاکو ئێستاش بکوژەکانیان دیارنین‌و هەروەها رێکارى پێویستیش بۆ بەدواداچونی کەیسەکان نەگیراونەتەبەر. ئەمە سەرەرای سزادانی چەندین رۆژنامەنوس بە سزای زیاتر لەساڵیک‌و هەروەها گرتن‌و سزادانی چەندین کەس لەسەر ئازادی رادەربرین.

له‌ سه‌روبه‌ندی هه‌ڵبژاردنه‌کان به‌ گشتی‌و هه‌ڵبژاردنه‌کانی ساڵی 2009 به‌ تایبه‌ت، ده‌سه‌ڵاتداران ترسناکترین پیشلکاریان به‌رامبه‌ر ئازادی‌و ئازادی راده‌ربرین کرد که‌ ئه‌ویش بریتی بو له‌ نانبرینى هاوڵاتیانی هه‌رێم له‌ به‌رامبه‌ر ده‌نگ نه‌دانیان به‌ پارتی‌و یه‌کێتی له‌ هه‌لبژاردنه‌کان، که‌ ده‌رئه‌نجام سه‌دان فه‌رمانبه‌ری حکومی نانبراو کران‌و له‌ کاره‌کانیان دور خرانه‌وه‌.

هەروەها لە ساڵی 2015 هێزه‌کانى ئاسایشى سه‌ر به‌ پارتى دیموکراتى کوردستان نوسینگه‌کانى ميدياى گۆڕان له‌ هه‌وڵیرو سۆران‌ودهۆک داخست‌و کارمه‌ندانى KNN وNRT  یان نارده‌وه‌ بۆ سلێمانى. ته‌له‌فیزیۆنى NRT ڕایگه‌یاند که‌وا هێزه‌کانى ئاسایش کارمه‌نده‌کانیان له‌ دهۆک‌و هه‌ولێر ڕفاندون‌.  هەمو ئەمانە ئاماژەى رونن کە ئازادی رادەربرین لە هەرێمی کوردستان لەبەردەم هەرەشەى گەورەدایە.

9. ئارامی سیاسی: لە ماوەى چەند ساڵی رابردودا بەهۆی بەربڵاوی گەندەڵی‌و نەبونی خزمەتگوزارى‌و جێبەجێنەکردنی یاسا، چەندین خۆپیشاندان‌و نارەزايی لە هەرێمی کوردستان سەریان هەڵدا، لە ئەنجامی بەکارهێنانی توندوتیژی دژ بە خۆپیشاندەران چەندین هاوڵاتی شەهیدکران، ئەمەش هەرێمی کوردستانی خستە دوخێکی نائارام، لەگەڵ ئەوەشدا بەهۆی تیرۆرکردنی رۆژنامەنوسان، قۆرخکردنی دەسەڵات‌و ناکۆکی هێزە سیاسیەکان لە ئێستادا هەرێمی لە دۆخێکی سیاسی نا ئارامدا دەژێت.

10. گۆرینی ئەنجامی هەڵبژاردنە گشتیەکان: سارە چه‌یز  لە کتێبەکەیدا ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌کات گۆرینی ئه‌نجامی هه‌ڵبژاردنه‌کان یه‌کێکه‌ له‌ خاسیه‌ته‌ سه‌ره‌کیه‌کانی ئه‌م فۆرمه‌ له‌ حوکمرانی. له‌ هه‌رێمی کوردستان له‌ هه‌ڵبژاردنه‌کانی 1991 دیاریده‌ی گۆرینی ده‌رئه‌نجامی هه‌لبژاردنه‌کان دیاریده‌یه‌کی باوه‌، له‌ دوای هه‌ڵبژاردنه‌کانی ساڵی 2009 وه‌ سه‌ره‌رای به‌ کارهێنانی ترس‌و تۆقاندن هه‌ره‌شه‌و نانبرینی هاوڵاتیان له‌ پێناو گۆرینی ئه‌نجامی هه‌لبژاردنه‌کان، له‌ هه‌مان کاتدا پارته‌ ده‌سه‌ڵاتداره‌کان سڵیان له‌وه‌ نه‌کرده‌وه‌ ته‌زویر له‌ هه‌ڵبژاردنه‌کان بکه‌ن‌و ده‌رئه‌نجامی هه‌ڵبژاردنه‌کان بگۆرن له‌ پیناو پاراستنی ده‌سه‌ڵاتیان‌و به‌رده‌وامی دان به‌ مۆنۆپۆلکردنی ده‌سه‌ڵات‌و به‌رده‌وامیدان به‌م فۆرمه‌ له‌ حوکمرانی.

ئایندەى هەرێم لەبەردەم فۆرمی حکومرانی کلێپتۆکراسی   
لەو ئاماژانەى لەسەرەو باسمان کرد فۆرمی فه‌رمانره‌وای له‌ هه‌رێمی کوردستان لە چوارچێوەى ئیدارەدانی کلێپتۆکراسی(حکومرانی چه‌ته‌کان)، تاکو ئێستاش هیچ ئاماژەیەکی رون نیە لە هەرێمی کوردستان بۆ دەربازبون لەو شێوە حوکمرانیە بە پێچەوانەوە ئاماژەکانی ئەم شێوازە لە حکومرانی پێگەکانی خۆی زیاتر قایم دەکات. لەروانگەى ئەم گریمانەیەوە ئایا هەرێمی کوردستان لە ئاستێکی خراپدایه‌ چ ئایندەیەک چاوەروانی دەکات؟

ئەو توێژینەوەو لێکۆڵینەوانەى لە بارەى ئایندەى دەوڵەتی شکستخواردو دەکرێن، ئاماژە بەوە دەکەن کە بەردەوامی دەوڵەت بە شێوازی حوکمرانی شکستخواردو دەوڵەت لە هەرەسهێنان نزیک دەکاتەوە، لە کاتی کارلێککردن لە نێوان گۆراوی دەرەکی (کە خۆی لە ژینگەى ئیقلیمی‌و نێودەوڵەتیدا دەبینێتەوە)  گۆراوی ناوخۆ (وەک شکستی سیستەمی سیاسی لە بەرەنگارى بونەوەو دامرکاندنەوەى توندوتیژی، لاوازی توانای لە پێکەوەنانی داواکارى گروپە دژبەیەکە نێوخۆیەکان‌و بەدەستهێنانی ئارامی سیاسی،  زیادکردنی سامانی ئابورى لە ناوچەیەکی دیاریکراو لە دەوڵەت) نمونه‌ی ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ شکستخواردوانه‌ش سوریاو عێراق‌و لیبیاو ئه‌فغانستان. ئه‌مه‌ ئه‌گه‌ر کلێپتۆکراسی هه‌ره‌شه‌بێت تائاستی هه‌ره‌سهێنان بۆ ده‌وڵه‌تێک که‌ خاوه‌نی پێگه‌ی سیاسی‌و یاسایی بێت له‌ ئاستی نێوده‌وڵه‌تی، ئه‌وا بێگومان ئه‌م فۆرمه‌ له‌ حوکمرانی مایه‌ی هه‌ره‌شه‌ی گه‌وره‌تره‌ بۆ هه‌رێمیک که‌ تاکو ئێستا له‌ چوارچێوه‌ی ده‌وڵه‌تێکدایه‌ به‌ درێژایی ته‌مه‌نی ئه‌م ده‌وڵه‌ته‌ هه‌ره‌شه‌ بوه‌ بۆ سه‌ر مافه‌کانی هه‌روه‌ها به‌ هه‌مان شێوه‌ ژینگه‌ی هەرێمیش هه‌ره‌شه‌کانی بۆ سه‌ر هه‌رێم زیاتر نه‌بوبێت ئه‌وا که‌متر نه‌بوه‌. لەم روانگانه‌ی سەرەوە هەوڵ دەدەین خوێندنەوەیەک بۆ لێکه‌وته‌کانی له‌سه‌ر ئایندەى هەرێم بکەین :

یەکەم؛ لێکه‌وته‌کانی له‌ ئاستی  ناوخۆ
لەروانگەى باسکردنی خاسیەتەکانی ئیدارەدانی حوکمرانی لە هەرێمی کوردستان ئەوەمان بۆ رون بویەوە، خاسیەتەکانی هەمان خاسیەتی فەرمانرەوای چه‌ته‌کانه‌، هەر ئەمەشە هۆکارى سەرەکی ئەو قەیرانانەى کە لە هەرێمی کوردستان هەیە، لە ئەمڕۆدا ئه‌م فۆرمه‌ هەژمونی بەسەر هەرێمی کوردستاندا کردوە، بەڵکو بەجۆرێک لە جۆرەکان گەیشتۆتە قۆناغی خۆسەپێنێ. پەککەوتەیی‌و لاوازی دامەزراوەکانی حکومەتی هەرێمی کوردستان، داگیرکردنی‌و پەکخستنی دام‌و دەزگا شەرعیەکان لەلایەن حیزب‌و بنەماڵەوە، نەبونی میکانیزمی شەفاف، ناڕونی داهات‌و گەندەڵی کوشندەی کاربەدەستی حکومیی گروپە هاوکارەکانیان. ئەم کێشانە بونەتە هۆکاری سەرەکی نەبونی متمانەى هاوڵاتیان‌و ڕەخنەگرتن لە نێوخودی حکومەتی هەرێم‌و کۆمەڵگای کوردستانی .

دەرئەنجامی ئەم شێوە لە حوکمڕانی بێمتمانەيى لای هاوڵاتیانی کوردستان‌و له‌ نێوان پارته‌ سیاسیه‌کان له‌ لایه‌کی تر دروستکردوە، به‌ شێوه‌یه‌ک لە ئێستادا بە دەگمەن بارودۆخەکە بەبێ خۆپیشاندان‌و ناڕەزایی تێپەڕ دەبێت‌و داواکارییەکان زیاتر بۆ لێپرسینەوەو سەروەری یاساو باشکردنی خزمەتگوزارییە کۆمەڵایەتییەکانە. توڕەیی‌و بێزاری لەو گەندەڵیيانەی پێشینەیەکی کەم وێنەی هەیە که‌ زۆر جار ته‌نها له‌ رێگه‌ی توندوتیژیه‌وه‌ کۆتاییان پێده‌هێنرێت.

حکومه‌تی هه‌رێم‌و پارته‌ ده‌سه‌ڵاتداره‌کان جۆرێک له‌ نه‌بونی متمانه‌یان‌ ‌هێناوه‌ته‌ ئاراوه‌ لای هاونیشتمانیان به‌شێوه‌یه‌ک نێگه‌تیڤ له‌ پرۆسه‌ی حوکمرانی بروانن، به‌د گومان بن له‌ کۆی پرۆسه‌ی سیاسی له‌ هه‌رێم ته‌نانه‌ت به‌ هه‌وڵی ئه‌و پارت‌و لایه‌نانه‌ی که‌ ئامانجیان چاککردنی پرۆسه‌ی حوکمرانیه‌ له‌ هه‌رێم.

له‌ دۆخیکی بێ متمانه‌ی وه‌هادا ئه‌سته‌مه‌ هه‌رێمی کوردستان گه‌شانه‌وەی ئابوری‌و سیاسی به‌ خۆوه‌ ببینێت، به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ ژینگه‌یه‌کی وه‌ها خوڵقاوه‌ که‌ سه‌رهه‌ڵدانی توندوتیژی نێوخۆيی یه‌کێکه‌ له‌ ئه‌گه‌ره‌ چاوه‌روان ‌کراوه‌کان، به‌تایبه‌ت له‌ به‌رده‌وامبونی پارته‌ سیاسیه‌ باڵاده‌سته‌کان به‌ وه‌ڵام نه‌دانه‌وه‌ی خواستی خۆپیشاندانه‌کان له‌ لایه‌ن حکومه‌تی هه‌رێم. ئه‌م دۆخه‌ چه‌ندین لێکه‌وه‌ته‌ی نێگه‌تیڤی له‌ ئاستی نیوخۆی لێکه‌وتوه‌ته‌وه لەوانەش‌:
1. په‌کخستنی ده‌زگاکان؛ وه‌ک پێشتر له‌ خاسیه‌ته‌کانی فۆرمی حوکمرانی ئاماژه‌مان به‌ په‌کخستنی په‌رله‌مان کرد له‌پێناو ئه‌وه‌ی نابێت چ په‌رله‌مان یان حکومه‌ت هه‌رگیز ببنه‌ ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ که‌ رێگری بکه‌ن له‌ چه‌سپاندنی ده‌سه‌ڵاتی حیزب‌و تاکه‌که‌س‌و بنه‌ماڵه، چونکه‌ به‌‌هێزبونی ده‌زگا یانی لاوازبونی فۆرمی فه‌رمانره‌وای کلێپتۆکراسی. په‌کخستنی ئه‌م ده‌زگایه‌ یانی په‌خکستنی به‌شداری سیاسی هاونیشتمانیان له‌ پرۆسه‌ی سیاسی، له‌ هه‌مان کاتدا بریاردان له‌ لایه‌ن بنه‌ماڵه‌و سه‌رکرده‌کان له‌ جیاتی ئه‌وان له‌ هه‌مو پرسێک که‌ ده‌بێت هاونیشتمانیان بریاری له‌سه‌ر بده‌ن، هه‌ر ئه‌مه‌شه‌ واده‌کات حکومه‌ت، وه‌ک ئامرازێک بێت به‌ده‌ست بنه‌ماڵه‌و سه‌رۆکی حیزب، به‌مه‌ش حکومه‌تی هه‌رێم سیفه‌تی ده‌زگایه‌تی له‌ده‌ستداوه‌، چونکه‌ ده‌زگا په‌یوه‌سته‌ به‌ حوکمی یاسا، هه‌ر کات ده‌زگا له‌ رێگه‌ی یاساوه‌ به‌رێوه‌ نه‌چو ئه‌وا سیفه‌تی ده‌زگایه‌تی له‌ ده‌ست ئه‌دات.

2. متمانە نەبون بە چاکسازی؛ بەهۆی ئەوەى زیاتر لە 10 ساڵە پارتە دەسەڵاتدارەکانی هەرێم بانگەشەى چاکسازی دەکەن، له‌ دوای خۆپشاندانه‌کانی 17ی شوباتی 2011 تاکو ساڵی 2016 سه‌رۆکایه‌تی هه‌رێم‌و حکومه‌تی هه‌رێم زیاتر له‌ چوار پرۆژه‌ی چاکسازیان راگه‌یاندوه، بەڵام هاوڵاتیان هیچ دەرئەنجامێکی ئەوتۆیان بەدی نەکردوە لەو بەرنامانەى ناونراون چاکسازی به‌ڵکو ئه‌وه‌ی بینوه‌ ده‌سه‌لاتداران به‌رده‌وامن له‌ ئه‌نجامدانی گه‌نده‌ڵی‌و کۆششکردن بۆ قایمکردنی ده‌سه‌ڵاتی خێزانی‌و بنەماڵەی‌و ره‌وایه‌تی پێدانی به‌سه‌ر داموده‌زگای حوکمرانی. هەربۆیە هاوڵاتیان متمانه‌یان به‌وه‌نیه‌ چاکسازی له‌ لایه‌ن ئه‌مانه‌وه‌ بێته‌دی، سه‌رئه‌نجام ئه‌م بێ متمانه‌يیه‌ وای له‌ تاکی کورد کردوه‌ له‌ بری شانازی به‌ کوردبون‌و ده‌سه‌ڵات، هه‌ست به‌نامۆبون‌و دابران‌و بێئاراسته‌بونی سیاسی‌و نارونی چاره‌نوس بكات. لە ئێستاشدا جەنگی دژ بە داعش هۆکارێکی باشە به‌ ده‌ست پارته‌ سیاسیه‌ ده‌سه‌ڵاتداره‌کان  بۆ ئەوەی چاکسازی ئەنجام نەدەن‌و رەوایەتی بە هێزی خێزانی بنەماڵەيی بده‌ن.

3. کۆچکردن: دەرئەنجامی ئەو دۆخەى کە دەسەڵاتدارانی هەرێم دروستیان کرد لە ماوەى دو ساڵی رابردودا بەهەزاران هاونیشتمانی هەرێمی کوردستان کۆچیانکرد بۆ دەرەوەی وڵات. بەجۆرێک ته‌نها لەماوەی هەشت مانگی ساڵی (2015) نزیکه‌ی (25000) هاوڵاتی کە زۆربەیان لە توێژی خوێندەواری گەنجن هەرێمی کوردستانیان بەرەو دەرەوە جێهێشتوە لە پێناو باشبونی گوزەرانیان، ئەم شەپۆلی کۆچکردنە بەڵگەیەکی حاشاهەڵنەگرە بۆ ئەو پاشەکشە گەورەیەی کە سیاسییەکانی کورد بەسەر دانیشتوانیاندا هێناوە لەماوەی رابردودا هەروەک دەبینین هەستی پابەندێتی‌و وابەستەبون بۆ ئەم نیشتیمانە داوێتی لە کزی.

4. پێشلکاری مافه‌کانی مرۆڤ: رۆژانە پێشلکاریەکان بۆ سەر مافەکانی مرۆڤ زۆر لە زیاد بونە، لەوانەش هەرەشە بۆ سەر رۆژنامەنوسان‌و بەرتەسکردنەوەى ئازادی رادەربرین، هەروەها توتدوتیژیە خێزانیەکان کە لە ئێستادا بەشێوەیەکی بەرچاو بەهۆی قەیرانی دارايی زیادیان کردوە، جگە لەو راپۆرتانەى رێکخراوەکانی بوارى چاودێرى کردنی رەوشی مافەکانی مرۆڤ کە ئاماژە بە دیاریدەى بازرگانی کردن بە مرۆڤ لە هەرێم دەکەن.

5. رێگه‌نه‌دان به‌‌بونی هێزی نیشتمانی: به‌رده‌وامی دان به‌ فۆرمی فه‌رمانره‌وای چه‌ته‌کان، به‌رده‌وام بونی به‌رژه‌وه‌ندیه‌ تایبه‌ته‌کانی که‌مینه‌ی ده‌سه‌ڵاتداره‌، یه‌کێک له‌ رێگه‌ گرنگه‌کانی پاراستنى ئه‌م فۆرمه‌ شکست پێهێنان‌و لاوازکردنی دام‌و ده‌زگای ده‌وڵه‌تیه‌، له‌ نێويشیاندا دام‌و ده‌زگا ئه‌منی‌و سه‌ربازیه‌کانه‌. ده‌سه‌ڵاتدارانی هه‌رێم له‌ ماوه‌ی حوکمرانیان هه‌میشه‌ کاریان له‌ سه‌ر ئه‌م ستراتیژه‌ کردوه‌. په‌یمانگای کارنیگی سه‌نته‌ری رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌راست له‌ توێژینه‌وه‌یه‌کیدا به‌ناونیشانی (بەربەستەکانی یەکگرتنەوەی پێشمەرگە) که‌ له‌ 16/12/2015 بڵاویکرده‌وه‌ ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌کات، لە کاتێکدا پێشمەرگە سیمبوڵە بۆ ئازایی‌و خۆڕاگری، جێی شانازی هەمو کوردە ئەم دو لایەنە هەریەکەیان لە هەوڵی بچوکردنەوەو کەم نرخاندنی هێزی پێشمه‌رگه‌دایه‌. هه‌روه‌ها ئاماژه‌ ده‌کات به‌وه‌ی که‌ حیزبایەتی بەربەستی سەرەکیه‌ بۆ یەکگرتنەوەی هێزی پێشمەرگە، زۆربەی ئەندامانی مەکتەبی سیاسی هێزی تایبەت بە خۆیان هەیە یان یەکەیەکی پێشمەرگە لە خزمەتی ئەواندایە، لە بەرامبەردا گۆڕان کە پارتێکی سیاسی ریفۆرمخوازە داوای دەکرد کە کۆتای بهێنرێت بە حیزبی کردنی هێزی پێشمه‌رگه‌، سەرەڕای ئەوەی بەرنامە چاکسازییەکانی گۆڕان رێگیریان لێکرا لە ریفۆرم کردنی هێزی پێشمەرگەدا به‌ڵام له‌ رێکەوتی (23/7/2014) له‌هه‌نگاوێکی بوێرانه‌دا پەرلەمانی کوردستان بڕیاری یەکگرتنی هەمو هێزەکانی پێشمەرگەی کوردستانی راگەیاند لە ماوەی شەش مانگدا، بەڵام هێشتا جێبەجێ نەکراوە. ئەم دەمارگیرییە حیزبیە رێگره‌ لە دروستکردنی پەیوەندیەکی تەندروستی مەدەنی‌و سەربازی لە کوردستانی عێراقدا. چونکه‌ پێشمەرگە وەک داردەستی ئەو دو حیزبە بەردەوام بو لە کارەکەی له‌ دوای سه‌هه‌ڵدانی داعش. ئه‌مه‌ش خاڵێكی لاوازی كورده‌كانه‌ له‌جێگه‌ی‌ ئه‌وه‌ی‌ ئه‌م دۆخه‌ بیانگه‌یه‌نێته‌ كه‌ناری‌ یه‌كبونی داموده‌زگا كوردیه‌كان، به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ شه‌ری‌ دژ به‌ تیرۆر سه‌ر له‌نوێ ناكۆكی‌ كۆن له‌نێوانیان سه‌ری‌ هه‌ڵداوه‌ته‌وه‌، له‌ بری‌ ئه‌وه‌ی‌ په‌ره‌ به‌ هه‌نگاوه‌كانی گۆڕینی هێزی پێشمه‌رگه‌ بۆ هێزێكی سه‌ربازی‌و پیشه‌یی‌و ناسیاسی بده‌ن.

6. لە دەستدانی شەرعیەت: بەهۆی ئەو قەیرانەى دەرئەنجامی چۆڵنەکردنی پۆستی سەرۆکایەتی هەرێم هاتە کایەوە، ئەو دەزگایە لەلای زۆرینەى خەڵکی کوردستان‌و پارتە سیاسیەکان هیچ شەرعیەتێکی نەماوە، هەروەها دەرئەنجامی شکستی حکومەتی هەرێم لە مامەڵەکردن لەگەڵ قەیرانی دارایی‌و کاریگەربونی لێکەوتەکانی بە شێوەیەکی رەها لەسەر چینی فەرمانبەران، دەرکردنی چوار وەزیرەکەى بزوتنەوەى گۆران لەسەر فەرمانى مەکتەبی سیاسی شەرعیەتى خۆی لەدەستداوە لەلای هاوڵاتیان. چونکه‌ پێویسته‌ حکومه‌ت پێگه‌یه‌کی کۆمه‌ڵایه‌تی دیاریکراوی هه‌بیت، یه‌کێک له‌ بنه‌ماکانی به‌ ده‌ستهێنانی ئه‌م پێگه‌یه‌، ده‌بێت حکومه‌ت ره‌وایه‌تی هه‌بێت، بنه‌مای ئه‌م ره‌وایه‌تیه‌ش ده‌بێت له‌ خواستی خه‌ڵکه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ی گرتبیت نه‌ک له‌ تێگه‌یشتنی ده‌ستی باڵای ده‌سه‌ڵاتداران، چونکه‌ که‌سێک یان حکومه‌تێک ناتوانێت شه‌رعیه‌ت به‌ خۆی ببه‌خشێت به‌ڵکو له‌لایه‌ن هاونیشتمانیانه‌وه‌ ده‌به‌خشرێت، ئه‌مه‌ش کاتێک روده‌دات که‌ حکومه‌ته‌که‌یان راوه‌یه‌ به‌رامبه‌ریان‌و به‌شێکه‌ لێیان، به‌بێ بونی ئه‌م په‌یوه‌ندیه‌ حکومه‌ت ناتوانێت یاسا بسه‌پێنێت، ئاسایش‌و سه‌قامگیری به‌رقه‌رار بکات. له‌ لایه‌کی تره‌وه‌ دیموکراسی لە ئەمرۆدا تەنها بنەمای سەرەکی شەرعیەتی یان رەوایەتی دەسەڵاتە لە جیهان، لە هەمان کاتدا بە ئاسانی ناتوانین جیاوازی بکەین لە نێوان دیموکراسی‌و ئیدارەدانی فەرمانرەوای باش، چونکە دام‌و دەزگای حکومى باش ئەو دام‌و دەزگایانەن کە خزمەت بە پێداویستیەکانی هاوڵاتیەکانی دەکات بە بەتوانایی و شەفافیەتەوە. هەر لەبەر ئەمەشە دیموکراسی بە رۆڵی وەزیفی هەڵدەستێت لە ئیدارەدانی حکومرانی، سەرەرای ئەوەى شەرعیەت یان رەوایەتی دەبەخشێت بە جەستەى دام‌و دەزگاکان.

دوەم؛ لێکه‌وته‌کانی له‌ ئاستی دەرەکی
لێکه‌وته‌کانی فۆرمی حوکمرانی کلێپتۆکراسی لەهەرێمی کوردستان پێویست ئەکات لە ئاستی هه‌رێمی‌و ئاستی نێودەوڵەتی تەماشای بکەین .
أ‌. ئاستی  هه‌رێمی (ئیقلیمی)
تورکیاو ئێران دو هێزی سەرەکی هەرێمین کاریگەرییان هەیە لەسەر کاروباری سیاسی‌و ئابوری لەو جوگرافیایەى کە هەرێمی کوردستانیشی تێدایە، بەڵام به‌هۆی گۆراوی ناوخۆ هەرێمی کوردستان بەشێوەیەکی توند وابەستەی ئەو کاریگەریانەیەو له‌ناوخۆیدا  دابەشبوه‌ بەسەر ئەو دو هێزه‌ هه‌رێمیه‌.

سه‌باره‌ت به‌ تورکیا شاراوه‌نیه‌ چالاکیه‌ ئابوریه‌کانی تورکیا له‌ هه‌رێم باڵاده‌ستن به‌ به‌راورد له‌گه‌ڵ چالاکییه‌ ئابوریه‌کانی وڵاتانی تر. به‌هۆی ئه‌و گرێبه‌سته‌ نارون نهێنیه‌ تایبه‌ته‌ی که‌ له‌ نێوان  بارزانی و ڕەجەب تەیب ئەردۆغانی سەرۆکی تورکیا لەسەر پرسی نەوت ئەنجامدراوە، بەو پێیەی گرێبه‌سته‌که‌ له‌سه‌ر بنەمای ڕێکخراو دامەزراوەیی نه‌کراوه‌، هەر گۆڕانکارییەک لە پێگە‌و کاریگەریی هەر یەکێک لەو کەسایەتییانەدا روبدات یان ئەگەر هەر گۆڕانکارییەک لە سیاسەتی نێوخۆیی تورکیادا بێتە ئاراوە ئەوا کاریگەریی راستەوخۆی لەسەر هەناردەکانی حکومەتی هەرێمی کوردستان دەبێت. هه‌روه‌ها بە هۆی ئەوەی حکومەتی هەرێمی کوردستان بە تەواویی پشت دەبەستێت بە یەک رێگای گواستنەوەو یەک رێگای بۆری یاسایی مشتومڕئامێزی نەوت، کە بە نێو تورکیاو ناوچەی جەنگدا دەڕوات، ئەوە وادەکات هەرێمی کوردستانی لەڕوی ئابورییەوە زیاتر بێ بەرگریی بێت وەک لەجاران، چونکه‌ لە رۆژگاری ئەمڕۆدا هەناردەی نەوتی هەرێم‌و داهاتەکانی بەستراونەتەوە بە سیاسەتی نێوخۆیی تورکیا ئه‌مه‌ش به‌ رونی له‌ ماوه‌ی رابردو چ له‌ ده‌ستبه‌سه‌راگرتنی به‌شێک له‌ داهاتی نه‌وت له‌ تورکیا هه‌روه‌ها راگرتنی هه‌نارده‌کردنی نه‌وت به‌ هۆی نائارامیه‌کان له‌ ناوخۆی تورکیا، هه‌روه‌ها هه‌رشه‌کردن له‌ لایه‌ن پارتی له‌ PKK  له‌ ژیر فشاری تورکیا، پاڵپشتی نه‌کردنی کوردانی رۆژئاوا، هه‌وڵدان بۆ نانه‌وه‌ی پشێوی له‌ رۆژئاوا له‌ لایه‌ن پارتیه‌وه‌، به‌ ده‌رکه‌وتن.
ئێرانیش له‌ ئێستادا به‌ ئاشکرا رۆڵی گه‌ورەی‌ له‌ عێراقدا هه‌یه‌ چ له‌ روی سیاسی یان سه‌ربازی یان ئابوری بێت، هه‌رێمی کوردستانیش وابه‌سته‌ی ئه‌و رۆڵ‌و کاریگه‌ریه‌ی ئێرانه‌. له‌ دوای هێرشه‌کانی گروپی تیرۆریستی داعش ئه‌م رۆڵه‌ی ئێران زیاتر بو  به‌تایبه‌ت به‌سه‌ر یه‌کێتی به‌هۆی رۆڵبینی له‌ پاراستن‌و هه‌ماهه‌نگی کردنی سه‌ربازی هه‌رێم. له‌ لایه‌کی تره‌وه‌ ئێران بەهۆی هاوسنوریی بەرفراوانی لەگەڵ هەردو پارێزگای سلێمانی‌و هەولێردا توانیویەتی دەرچەیەکی تری هەرزان لەڕێگەی تەنکەرەوە بۆ نەوتی خاو بەرهەمەکانی تری نەوت کە سودێکی گەورە بە حیزبە کوردییەکان دەسەڵاتدارەکان دەگەیەنێت، پاشانیش کۆمپانیا پەیوەندییدارەکانی بواری نەوت. لە ساڵی 2016 حکومەتى هەرێم گرێبەستێکی بۆ هەناردەکردنی نەوت لەگەڵ ئێران واژوکردوە بۆ هەناردەکردنی نەوتی هەرێم لەرێگەى ئێران، گواستنەوەی نەوت بۆ ئێران.

ئەوە ئاشکرایە نە تورکیاو نە ئێران پشتگیری سەربەخۆیی کورد ناکەن، یاخود تەنانەت پشتگیری هەرێمێکی گەورەی ئۆتۆنۆمی کوردستانیش ناکەن. هەردو ئێران‌و تورکیا پابەندن بە هێشتنەوەی سەروەرێتی دەوڵەتی عێراق. ئه‌م وابه‌سته‌ بون‌و دابه‌شبونه‌ی هه‌رێم به‌سه‌ر ئه‌م دو هێزه‌ هه‌رێمیه‌ ئاماژەیه‌ بۆ پەرتبون‌و ئاسته‌نگ دروستبون له‌ رێگای گه‌شانه‌وه‌‌و رۆشتن بۆ پێشەوە بە ئاڕاستەی بریاردان به‌رەو سه‌ربه‌خۆيی.

ئەم دابەشبونە بەسەر ئەم دو هێزە کاریگەرە، پەیوەندى بە مانەوە لە دەسەڵات‌و پاراستنی بەرژەوەندیە تایبەتەکانی پارتە سیاسیە دەسەڵاتدارەکانە لە هەرێمی کوردستان، لە پێناو مانه‌وه‌یان له‌ ده‌سه‌ڵات‌و ده‌ست به‌سه‌راگرتنی سامانی سروشتی‌و کۆنترۆڵکردنی هه‌ر ناره‌زایه‌تیه‌کی ناوخۆی که‌ ببێته‌ مایه‌ی هه‌ره‌شه‌ له سه‌ر‌ ده‌سه‌ڵات و ئیمتیازیاتیان، هه‌روه‌ها درێژەدان بەو شێوە حوکمرانیە کە خاسیەتەکانی فەرمانرەوای چه‌ته‌کانی هەڵگرتوە، ئاماده‌ی هه‌مو سازشێکن بۆ ئه‌م دو هێزه‌ هەرێمیە‌، هه‌ربۆیه‌ هەرێمی کوردستانیان وابەستەى توند کردوە بەم دو هێزەوە، هەتا وەکو ئەو بارودۆخانەی لەسەرەوە ئاماژەیان پێدرا لەڕەگ‌و ریشەوە گۆڕانکارییان بەسەردا نەیەت، هەرێمی کوردستان هەمیشە لە قەیرانی سیاسییدا دەبێت‌و لەهەمانکاتیشدا دەسەڵاتدارانی هەرێم سەرقاڵی فەراهەمکردنی بەرژەوەندییە تایبەتەکانی خۆیانن، ئەمانەش رێگرى سەرەکی دەبن لە هەر هەنگاوێک بۆ بریاردان لە سەربەخۆبونی هەرێمی کوردستان‌و هەنگاونان بۆ دەوڵەت.

ب‌. لێکه‌وته‌کانی له‌ ئاستی نێوده‌وڵه‌تی
هەرێمی کوردستان کە هاوشێوەی دەوڵەتە، کەچی پێگەکەشی نا-دەوڵەتییە، وەک "دەوڵەتێکی دیفاکتۆیی" و "دەوڵەتێکی دانپێدانەنراو" ناوزەند کراوە، لە پەنای حکومەتێکی ناوەندی لاوازو هەستی نەتەوەیی لاوازو چاودێری دەرەکی لاوازدا، وای لێکردوە سەروەرێتییەکی بەرچاوی لە ئاستی عێراق هەبێت، بەڵام سەروەرێتی دەرەکی نییە. هەرێمى کوردستان لەڕێگەی بەدەستهێنانی پاڵپشتیی‌و دانپێدانانی دەرەکییەوە دەتوانێت  ئەو سەروەرێتییە دەرەکییە بەدەست بهێنێت، ئه‌گه‌ر هاوتەریب هەنگاو بنێت لەگەڵ ڕێسا نێودەوڵەتیەکان بۆ حوکمڕانی باش (سەروەرى یاسا، چاکردنی تواناکان، لێپرسینەوە، بەشداریکردن، بەرەنگارى بونەوەى گەندەڵی‌و شەفافیەت). بەدیموکراسیکردنی دام‌و دەزگاکانی، ئه‌مانه‌ش دژو پێچەوانەى شکڵی حوکرانی چه‌ته‌کانه‌.

به‌ره‌نگاری بونه‌وه‌ی هێزی پێشمه‌رگه‌ وه‌ک هێزێکی کاریگه‌ر دژ به‌ داعش، هه‌رێمی کوردستانى نزیکترکردوه‌ له‌ هه‌لی دانپێدانانی دەرەکی، چونکه‌ ئەو ‌به‌رەنگاربونه‌وه‌یە بوه‌ خاڵی پێگه‌یشتنی هه‌رێمی کوردستان به‌ وڵاتانی زلهێزی هه‌رێمی‌و نێوده‌وڵه‌تی هه‌رئه‌مه‌ش وای کرد کرانه‌وه‌‌ی گه‌وره‌ به‌روی هه‌رێمی کوردستان بێته‌ کایه‌، سەرەرای ئه‌م کرانه‌وه‌و بەدەمەوە هاتنی کۆمەڵگای نێودەوڵەتی بە یارمەتی دانی هەرێمی کوردستان بۆ ئەوەى خۆی بپارێزێت لە هەرەشەکانی ئەو رێکخراوە، له‌ ئاستی رای گشتی جیهانی هاوسۆزیه‌ک بۆ کوردو به‌تایبه‌ت پرسی بریاردان له‌ ده‌وڵه‌تێک بۆ کورد له‌ باشور (هه‌رێمی کوردستان) دروستبو، بەڵام ئاستەنگە نێوخۆیەکان ده‌سبه‌ردارنه‌بونی هێزه‌ ده‌سه‌ڵاتداره‌کانی هه‌رێمی له‌ فۆرمی حوکمرانی کلێپتۆکراسی‌و پاشکشه‌کردن له‌ هه‌نگاوه‌ سه‌ره‌تایه‌کانی پرۆسه‌ی دیموکراسی له‌ هه‌رێم له‌ رێگه‌ی په‌کخستنی دام‌و ده‌زگا ده‌وڵاتیه‌کان له‌ پێناو قایمکردن‌و رەوایەتیدان  بە هێز و پێگه‌ی خێزانی‌و بنەماڵەيی، ئه‌و هه‌له‌ بۆ هه‌رێمی کوردستان لوا لەڕێگەی بەدەستهێنانی پاڵپشتیی‌و دانپێدانانی دەرەکییەوە بتوانێت سەروەرێتی دەرەکی بەدەست بهێنێت له‌ناوچوه‌. چونکه‌ هاوتەریب هەنگاوی نه‌هاوێشت لەگەڵ ڕێسا نێودەوڵەتیەکان بۆ حوکمڕانی باش‌و بەدیموکراتیکردنی دام‌و دەزگاکانی، بەمەبەستی فەراهەمکردنی پاڵپشتی ئەکتەرە جیهانییەکان‌و زیادکردنی دانپێدانانی نێودەڵەتی. چونکە وای ده‌بینن دروستبونی ده‌وڵه‌تی کوردستانی باشور به‌و فۆرمه‌ حوکمرانیه‌ی ئێستا حوکمرانه‌ ده‌وڵه‌تیکی شکستخواردو بۆ کۆمەڵگای نێودەوڵەتی زیاد ده‌بێت، کە سه‌رئه‌نجام ده‌بێته‌ مایەی هەرەشە بۆ سەر ئاسایشی جیهانی وەک ئەو دەوڵەت شکستخواردوانەى کە لە ئێستادا بونەتە هەرەشە لەسەر ئاسایشی جیهانی، هەربۆیە لە ئێستادا کاری لە پێشینەی ئەمەریکاو ئەو دەوڵەتانە بریتییە لە هێشتنه‌وه‌ی عێراق به‌یه‌ک پارچه‌یی.

ده‌زگای (Atlantic Council) له‌ راپۆرتێکیدا به‌ناونیشانی (Middle East Strategy Task Force  - ستراتیژیه‌تی نوێ بۆ رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌راست) که‌ له‌ مانگی 12ی2016 بڵاوی کردوه‌ته‌وه‌‌و ئاماژه‌ به‌وه‌ده‌کات ده‌بێت حکومه‌ته‌کانی ناوچه‌که(‌ رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌راست) هه‌نگاوی نوێ بۆ باشکردنی گوزه‌رانی گه‌له‌کانیان‌و شێوازی حوکمرانیان  بگرنه‌ به‌ر له‌ سه‌ر بنه‌مای په‌یمانی کۆمه‌ڵایه‌تی نوێ که‌ رۆڵی هاوڵاتیان کارا بکات لێپرسینه‌وه‌ له‌ ده‌سه‌ڵاتداران فه‌راهەم بکات، حوکمرانی باش (Good Governance) بهێنێته‌ بون تا ره‌وایه‌تیان (شه‌رعیه‌تی) زیاتربێت، ئه‌وکات چاوه‌روانی پاڵپشتی زیاتر بن له‌ ئه‌مریکاو هاوپه‌یمانه‌کانی. له‌ باره‌ی عێراق‌و هه‌رێمی کوردستانیشه‌وه‌ داوا ده‌کات وڵاتان فشاربخه‌نه‌ سه‌ر هه‌ردو حکومه‌ت که‌ چاکسازی ئه‌نجام بده‌ن‌و به‌ره‌نگاری گه‌نده‌ڵی ببنه‌وه‌، له‌ هه‌مان کاتدا ئه‌مریکاو هاوپه‌یمانه‌کانی پشتیوانی ئه‌و هیزو که‌سایه‌تیانه‌ بکه‌ن که‌ ژیانی خۆیان خستوه‌ته‌ به‌ر مه‌ترسی له‌ به‌رامبه‌ر به‌ره‌نگار بونه‌وه‌ی گه‌نده‌ڵی.

هەربۆیە تاکه‌ هه‌ڵبژارده‌ى به‌رده‌م هەرێمی کوردستان له‌ئێستادا بریتییه‌ له‌ ده‌رخستنى ئه‌وپه‌ڕى نیاز پاکی بۆ لایه‌نه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌کان، بۆ ئەوه‌ی هاوتەری بێت بەو بنەماو رێسا نێودەوڵەتیانە، ئەگەر نا کاراکتەرە نێودەوڵەتیەکان‌و ئەمریکاو هەندێک لە دەوڵەتانی تر پاڵپشتی هەرێمی کوردستان ناکەن، بەڵام ئه‌وه‌ی رونه‌ دەسەڵاتدارانی هەرێم لەگەڵ یاساو رێسایی قبوڵکراوی جیهانیدا تەریب هەنگاونانێت  به‌ڵکو به‌پیچه‌وانه‌ی ئاراسته‌ ئه‌روات، ئه‌مه‌ش نه‌ک پرۆژه‌ی هه‌رێم ناگه‌یه‌نیته‌ ئاستی سه‌ربه‌خۆبون، به‌ڵکو ده‌بێته‌ مایه‌ی هه‌ره‌شه‌ له بونی هه‌رێمی کوردستان وه‌ک هه‌رێمیکی به‌هێز به‌رامبه‌ر به‌ حکومه‌تی فیدراڵ له‌ عێراق.

دەرئەنجام
کلێپتۆکراسی ئه‌و فۆرمه‌یه‌ له‌ ئیداره‌دانی حوکمرانی که‌ که‌مینه‌یه‌کی ده‌سه‌ڵات قۆرغی دام‌و ده‌زگاکانی ده‌وڵه‌ت‌و سامانی سروشتی‌و داهاتی گشتیان کردوه‌ له‌ به‌رژه‌وه‌ندی تایبه‌تی خۆیان به‌کاری ده‌هێنن، به‌ بێ ئه‌وه‌ی بایه‌خ به‌ پێشکه‌شکردنی خزمه‌تگوزاریه‌ گشتیه‌کان بده‌ن.

فۆرمی حوکمرانی کلێپتۆکراسی وه‌ها له‌ ده‌وڵه‌ت ده‌کات توانای به‌ ئه‌نجام گه‌یاندنی ئه‌رکه‌ سه‌ره‌کیه‌کانی خۆی نه‌بێت، سەر ‌ئه‌نجام ده‌وڵه‌ت لاواز دەکات‌و له‌ هه‌ره‌سهێنان‌و دابه‌شبون نزیکی دەکاته‌وه‌.

فۆرمی ئیداره‌دانی حوکمرانی له‌ هه‌رێمی کوردستان فۆرمیکی کلێپتۆکراسیه‌، دوای ئه‌وه‌ی بزوتنه‌وه‌ی گۆران له‌ رێگه‌ی په‌رله‌مان‌و حکومه‌ت هه‌نگاوی نا بۆ لاوازکردنی ئه‌م فۆرمه‌ له‌ حوکمرانی، پارتی دیموکراتی کوردستان بۆ به‌رده‌وامیدان به‌م فۆرمی حوکمرانیه‌و قایمکردنی پێگه‌ی بنه‌ماڵه‌یى‌و خێزانی‌ سه‌رجه‌م دام‌و ده‌زگاكانى هه‌رێمی کوردستانى په‌کخست.

ئه‌م فۆرمی حوکمرانیه‌ له‌ هه‌رێمی کوردستان بوته‌ مایه‌ی هه‌ره‌شه‌ له‌ سه‌ر ئاینده‌ی هه‌رێم، له‌ ئاستی ناوخۆ پرۆسه‌ی هه‌نگاوه‌ سه‌رتایه‌کانی دیموکراسی له‌ هه‌رێم خستوه‌ته‌ به‌رده‌م هه‌ره‌شه‌، له‌ ئاستی هه‌رێمیش له‌ پارته‌ ده‌سه‌ڵاتداره‌کان له‌ پێناوی مانه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاتی خێزان‌و بنه‌ماڵه‌ ئاماده‌ی سازشکردنن بۆ هێزه‌ هەرێمیەکان‌ لەسه‌ر حیسابی خواسته‌ نه‌ته‌وه‌یه‌کانی کوردستان.

ئازایه‌تی پیشمه‌رگه‌و گه‌ریلاو شه‌رڤان دژ به‌ داعش، هه‌لێکی نێوده‌وڵه‌تی بۆ پرسی دروستکردنی ده‌وڵه‌تێک  له‌ باشور (هه‌رێمی کوردستان) هێنایه‌ بون چ له‌ ئاستی وڵاتان بێت یان ئاستی رای گشتی جیهانی، به‌ڵام به‌رده‌وامی دانی پارته‌ ده‌سه‌ڵاداره‌کانی هه‌رێم به‌ فۆرمی کلێپتۆکراسی‌و په‌کخستنی داموده‌زگا ده‌وڵه‌تیه‌کان پاشه‌کشه‌ له‌ هه‌نگاوی سه‌ره‌تای دیموکراسی له‌ پێناوی جێگرکردنی ده‌سه‌ڵاتی پشتاوپشتی له‌ هه‌رێم، هۆکار بون بۆئەوەی ئەمجاریش ئەو  هه‌لانە‌ لەدەستبچن.

سه‌رچاوه‌کان
کوردی
1. سه‌ردار عه‌زیز، حکومه‌ت و سامانی سروشتی له‌ هه‌رێمی کوردستان، الدار العربیه‌ للعلوم ناشرون، لبنان- بیروت، 2012.
2. بورهان یاسین، له‌ قوڵاییی سیاسه‌تدا، ناوه‌ندی رۆشنبیری‌و هونه‌ری ئه‌ندیشه‌، سلێمانی، چاپی یه‌که‌م، 2016.
3. کاوه‌ حسن، کۆمەڵگەی بەسیاسیکراوی هەرێمی کوردستان، لەبەرەنگاربونەوەی سیستەمی سوڵتانیدا، سه‌نته‌ری کارنیگی بۆ رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌راست، وه‌رگێرانی هه‌ڵمه‌ت محمد، بڵاوکراوه‌کانی ژوری توێژینه‌وه‌کانی بزوتنه‌وه‌ی گۆران،2015.
4. دێنیس ناتالیی، "چەقبەستویی، نەک بنیاتنانی دەوڵەت، بۆ کوردستانی عێراق"،
http://www.sbeiy.com/Article-22911
5. زەینەب ئێن. کایا، سەروەرێتی‌و مافی چارەی خۆ-نوسین لە داواکارییەکانی بنیاتنانی دەوڵەتدا یەکدەگرن؛ پرسی کوردستانی عێراق، سەرچاوە: پۆمێپس/ میدڵ ئیست پۆڵتیکەڵ ساینس، وه‌رگێرانی ئاراز محمد،
http://sbeiy.com/Article-19397
6. عەلی حەمه‌ ساڵح و سۆران عومەر، مه‌رگه‌ساتی حوکمڕانی- راپۆرتی لێکۆڵینه‌وه‌ی په‌رله‌مانی، 16/1/2016 ، بۆ زانیاری زیاتر بروانه‌:
http://sbeiy.com/Article-27590
7.    ئیرین بانكۆ، نه‌فره‌تی نه‌وت له‌ هه‌رێمی كوردستان،  GlobalPost Investigation، وه‌رگێرانی :بەیار عومەر عەبدوڵا، بڵاوکراوه‌کانی ژوری توێژینه‌وه‌ی سیاسی –گۆشه‌ی ئابوری
http://www.sbeiy.com/Article-30103

عه‌ره‌بی
8.    فرانسيس فوكوياما، بناء الدولة: النظام العالمي و مشكلة الحكم و الادارة في القرن الحادي و العشرين، نقله الى العربية: مجاب الإمام، العبيكان للنشر، 2007.
9.    ديفيد هارفي، اللبرالية الجديدة: موجز تاريخي، ، نقله الى العربية: مجاب الإمام، العبيكان للنشر، 2008.
10.    بيتر إيجن و اخرون، الفساد ومبادرات تحسين النـزاهة في البلدان النامية, برنامج الأمم المتحدة الإنمائي, برلين، ألمانيا, نيسان/أبريل، 1998.
11.    حافظ غانم و سلمان شيخ، على شفا: تجنّب الانهيار الاقتصادي وتعزيز النمو الشامل في مصر وتونس، معهد بروكنجز،2013.
12.    د.إياد العنبر واسحق يعقوب محمد، مستقبل العراق: دراسة في العلاقة بين مؤشرات الدولة الفاشلة ومتغيرات انهيار الدولة.
13.    احمد جاسم محمد، مدى توافر مؤشرات إدارة الحكم وأثرها على النمو الاقتصادي في العراق، مجلة الاقتصاد الخليجي، العدد(9) لسنة 2011.
14.    سارة شايز, لصوص الدولة.. لماذا يهدد الفساد الأمن العالمي؟، عرض: محمد محمود السيد، السياسية الدولية، الاهرام
http://www.siyassa.org.eg/NewsContent/4/96/5150
15.    ريم عزمي، “كليبتوقراطية؟!”، موقع صحيفة الأهرام المصرية، 14 مايو  2011.
http://digital.ahram.org.eg/articles.aspx?Serial=515297&eid=378
16.    عزمي بشارة: للثورات العربية منطق,
 http://www.aljazeera.net/news/arabic/2011/3/24
17.    مفاهيم وسياسات "الحوكمة" في الأدبيات العربية والغربية
http://e-motionagency.net/MinisteryOfPlanning/public_html/ar-eg/mop/unity-government/Upload_Main_Entity_Db_AssetMedia_Filename_08bc543b99d31e2f8d06fa4d90ad6133.pdf


ئینگلیزی
18.    Brookings Institution ,Managing Reform? Saudi Arabia and the King’s Dilemma
https://www.brookings.edu/events/managing-reform-saudi-arabia-and-the-kings-dilemma/
19.    Sarah Chayes, “Thieves of States: Why Corruption threatens Global Security”, (New York City: W. W. Norton & Company, 2015).
20.    KLEPTOCRACY AND DIVIDE-AND-RULE:A MODEL OF PERSONAL RULE ,ALFRED MARSHALL LECTURE, Daron Acemoglu Massachusetts, Institute of Technology,James A. Robinsonk University of California, Berkeley
21.    Crisis group report , Arming Iraq’s Kurds: Fighting IS, Inviting Conflict,
https://www.crisisgroup.org/middle-east-north-africa/gulf-and-arabian-peninsula/iraq/arming-iraq-s-kurds-fighting-inviting-conflict
22.    Madeleine K. Albright & Stephen J. Hadley, Middle East Strategy Task Force, Atlantic Council, United States,November 2016.
 www.atlanticcouncil.org/images/publications/MEST_Final_Report_web_1130.pdf
23.    MARIO FUMERTON,  WLADIMIR VAN WILGENBURG, Kurdistan’s Political Armies: The Challenge of Unifying the Peshmerga Forces, Carnegie Middle East center,
http://carnegie-mec.org/2015/12/16/kurdistan-s-political-armies-challenge-of-unifying-peshmerga-forces/in5p
24.    SHADI HAMID AND PETER MANDAVILLE, The U.S. Is Giving Up on Middle East Democracy—and That's a Mistake, Brookings Institution
http://www.theatlantic.com/international/archive/2014/01/the-us-is-giving-up-on-middle-east-democracy-and-thats-a-mistake/282890/
25.    Sultan Barakat,  The case for a regional reconstruction strategy for the Middle East, Brookings Institution,
https://www.brookings.edu/blog/markaz/2016/03/04/the-case-for-a-regional-reconstruction-strategy-for-the-middle-east/
26.    Thomas L. Friedman, the new work times,
http://www.nytimes.com/2016/03/23/opinion/does-obama-have-this-right.html
27.    Combating Kleptocracy, U.S. Department of State. External linksm,
http://iipdigital.usembassy.gov/st/english/publication/2008/06/20080601225742srenod6.734866e-02.html#axzz4UEg62ux5
11/03/2017
زیاتر...
هیچ بابەتێک به‌رده‌ست نیه‌ .