خەونەکەى بەدی دێت، یان پاشەکشە دەکات

خەونەکەى بەدی دێت، یان پاشەکشە دەکات؟



رۆژ بە رۆژ وادەى ریفراندۆم بۆ هەموارى دەستورى تورکیا نزیک دەبێتەوە، ئەردۆغان هەمو هەوڵەکانى خستوەتەگەڕ بۆئەوەى دەنگى بەڵێ کۆبکاتەوە، لە بەرامبەردا پارتی گەلی کۆماری و پارتی دیموکراتی گەلان دژى ئەو داوایەن و دەیانەوێت دەنگى نەخێر باڵاتر بێت.

ئەوانەى دژى پڕۆژەکەى ئەردۆغان و ئاکەپەن بە گۆڕینى سیستمى سیاسى لەو وڵاتە لە پەرلەمانیەوە بۆ سەرۆکایەتى، لەو بڕوایەدان ئەو هەوڵەى دەدرێت بۆ بە دیکتاتۆریکردنی سیستەمى سیاسى ئەو وڵاتەیە، بەو پێیەی زۆرینەی دەسەڵاتەکان دەدرێتە سەرۆک کۆمار و هاوسەنگی دەسەڵاتەکان تێکدەچێت.

لە ئەگەرى سەرکەوتنى پرۆسەکەدا ئامانج و خەونی پارتی دادوگەشەپێدانی دەسەڵاتدار خودی ئەردۆغانی سەرۆک کۆمار بەدى دێت لە بەرامبەردا و لە ئەگەرى سەرکەوتنى دەنگى نەخێر و رەتکردنەوەى گۆڕینى سیستمەکە، بۆچونەکان بەو ئاڕاستەیەن کە ئەردۆغان و پارتەکەی پاشەکشەیەکی گەورە دەکەن لە روی سیاسی و جەماوەریەوە.

لەم راپۆرتەدا کە ژورى هەڵبژاردنی بزوتنەوەی گۆڕان ئامادەى کردوە؛ تیشک خراوەتە سەر ئەو هەوڵ و گۆڕانکاریانەى لە ساڵانى رابردودا بۆ گۆڕینى سیستمى سیاسى لەو وڵاتە کراون لەگەڵ خستنەڕوى بۆچونەکان لە ئەگەرى سەرکەوتنى هەوڵەکەى ئەردۆغان یان شکستهێنانى، هەروەک ئەنجامى ئەو راپرسیانە خراوەتەڕو کە لەوبارەیەوە ئەنجامدراون.



راپرسی بۆ هەمواری دەستوری تورکیا (٢٠١٧)


ژوری هەڵبژاردنی بزوتنەوەی گۆڕان
ئامادەکردنی/ شاڵاو سوارە - محەمەد ئەحمەد

لە کۆماری تورکیا سیستەمی سیاسی بە درێژایی ماوەکانی سەدەی بیست و تا ئێستاش لە دەستوری ئەو وڵاتەدا سیستەمی پەرلەمانیەو دەسەڵاتەکان دابەشکراون بۆ دەسەڵاتەکانی یاسا دانان و جێبەجێکردن و دادوەری، بەڵام بە گرتنە دەستی دەسەڵات لە لایەن پارتی داد و گەشەپێدان و هەوڵی بەردەوامی ئەم پارتە لە بەسەرۆکایەتی کردنی سیستەمی حکومڕانی، ئەوەبو لە ساڵی (٢٠١٣) دا یەکەم هەڵبژاردنی سەرۆکایەتی بە دەنگدانی راستەوخۆ  لە لایەن خەڵکەوە ئەنجامدراو تیایدا (رەجەب تەیب ئەردۆغان)ی سەرۆکی پارتی داد و گەشەپێدان و سەرۆک وەزیرانی پێشو توانی زۆرینەی دەنگەکان بە دەست بهێنێت و ببێتە سەرۆک کۆماری تورکیا.
ئەم هەوڵانە لەلایەن پارتی داد و گەشەپێدان و بە تایبەت لە لایەن خودی ئەردۆغانەوە بەردەوامی پێدرا، تاوەکو پەرلەمانی تورکیا لە (٢٠/١/٢٠١٧)دا لە دانیشتنێکدا بە دەنگی  (٣٣٩) ئەندامی پەرلەمان لە کۆی (٥٥٠) ئەندام، کە پێکهاتبون لە ئەندامانی فراکسیۆنەکانی پارتی (داد و گەشەپێدان)و (پارتی بزوتنەوەی نەتەوەیی) رەشنوسی دەستوریان تێپەڕاند و ئامادەیانکرد بۆ راپرسی گشتی کە خەڵک بە دەنگی (بەڵێ) یان (نەخێر) بڕیار لەوە بدات کە سیستەمی حکومڕانی پەرلەمانی بێت یاخود بگۆڕێت بۆ سەرۆکایەتی.

هەریەک لە ئەندامانی فراکسیۆنەکانی (پارتی گەلی کۆماری) کە خۆی بە میراتگری کەمالیزمی تورکیا دەزانێت و (پارتی دیموکراتی گەلان) کە نوێنەرایەتی کوردانی ئەو وڵاتە دەکات ئەم پرۆسەیان رەتکردەوەو رەشنوسی دەستوری نوێیان بە مەترسی بۆ سەر دیموکراسی تورکیا لە قەڵەمدا، ئەم دو پارتە پێیان وایە گۆڕینی سیستەمی حکومڕانی لە پەرلەمانیەوە بۆ سەرۆکایەتی هەوڵێکە بۆ بە دیکتاتۆریکردنی سیستەم، بەو پێیەی زۆرینەی دەسەڵاتەکان دەدرێتە سەرۆک کۆمار بەمەش هاوسەنگی دەسەڵاتەکان تێکدەچێت، چونکە دەسەڵاتەکانی پەرلەمان کەمدەکرێتەوە و پۆستی سەرۆک کۆماریش لە پۆستێکی تەشریفاتیەوە دەبێتە پۆستی یەکەم لە روی دەسەڵاتەوە.

کودەتای (١٩٨٠) و گۆڕانکاری لە دەستوردا
هەوڵەکانی گۆڕنکاری دەستوری لە مێژوی نوێی تورکیا بۆ یەکەمجار لەساڵی (١٩٣٧) و لەسەر داوای پارتی گەلی کۆماری دەسەڵاتدار بو، بەڵام ئەم هەوڵە لە لایەن عیسمەت ئینۆنۆی سەرۆک وەزیرانی ئەوکات بە هۆکاری نەخۆشی مستەفا کەمال ئەتاتورکی دامەزرێنەری کۆماری نوێی قبوڵ نەکراو، پاش ساڵێک و دوای مردنی ئەتاتورک داواکاریەکە بە تەواوی رەتکرایەوە.
دوەم هەوڵ کە توانی دەستور بگۆڕێت ساڵی (١٩٨٢)بو.
 دوای گرتنە دەستی دەسەڵات لە رێگەی کودەتای سەربازیەوە لە لایەن (کنعان افرین) سەرۆکی ئەرکانی سوپاوە، ئیفرین دەستی بەسەر دەسەڵاتدا گرت و جاڕی حوکمی عورفی دا زۆربەی سیاسیەکانی زیندانی کرد لەوانە ، دیمرل، ئەربەکان، و تورکەش. 

ئەنجومەنی نیشتمانی هەڵوەشاندەوە، چالاکیەکانی زۆربەی سەندیکاو رێکخراوەکانی قەدەغەکرد، دەسەڵاتی سیاسی بۆ بڵند ئەجەوید سەرۆک وەزیرانی نوێ فراوانکرا بۆ ئەوەی لە یەک کاتدا دەسەڵاتی یاسایی و راپەڕاندن بەڕێوە ببات، بە شێوەیەکی ناراستەوخۆ لە رێگەی دادگا سەربازی و قەزاییەکان دەمودەست سەرۆک وەزیرانی نوێ ویستی خۆی لە زامنکردنی سەقامگیربونی سیاسی و گەڕاندنەوەی کەمالیزم و فەرزکردنی دیسپلینی پێویست بۆ چاکسازی ئابوری راگەیاند.

پاشان پرۆژەیەکی دەستوری نوێ ئامادەکرا کە سەرجەم بنەماکانی سیستەمی عەسکەرتاریەتی تێدا جێگیرکرا، جەنراڵ ئیفرین کرا بە سەرۆک کۆمار، دەنگدان لەسەر دەستور بە ( نەخێر) وەک کردەی خیانەت لە بەرامبەر نیشتمان دەژمێردرا، سەرئەنجام بە نزیکەی (٩٢%)ی دەنگی (بەڵێ) دەستوری نوێ پەسەند کرا. 

لە نێو دەستوردا عەسکەرتارەکان چەند بنەمایەکیان جێگیرکرد، لەوانە رەتکردنەوەی هەمو ئایدۆلۆژیەک جگە لە کەمالیزم، هەمو ئینتمایەکی ئیتنیکی جگە لە تورک بون، هەمو ئینتیمایەکی ئاینی جگە لە سونی بون.


ئاکپارتی و دەستورێکی نوێ
بە گرتنە دەسستی دەسەڵات لە لایەن پارتی دادوگەشەپێدان لە ساڵی (٢٠٠٢)، سەردەمێکی نوێ لە تورکیا دەستیپێکرد، ئەویش سەردەمی بەدەسەڵات گەیشتنی پارتێکی ئیسلامی بو کە بە درێژایی سەدەی بیست دەرفەتی لەو جۆرە بۆ ئیسلامیەکانی تورکیا نەڕەخسابو.

لە سەرەتای بەدەسەڵات گەیشتنی ئەم پارتەوە بیرۆکەی گۆڕینی دەستور بۆ دەستورێکی نوێ گەڵاڵەبو کە تیایدا نیەتەکانی ئەردۆغان سەرۆکی پارتی داد و گەشەپێدان بۆ کۆکردنەوەی زۆرینەی دەسەڵاتەکان لەدەست خۆیداو گۆڕینی سیستەم لە پەرلەمانیەوە بۆ سەرۆکایەتی هۆکارێکی بەهێزی بەردەامی ئەم بیرۆکەو گەشەسەندنی بو، تا ئەوەبو لە یەکەم هەنگاوی کردەییدا بۆ بە سەرۆکایەتی کردنی سیستەمی سیاسی لە ساڵی (٢٠١٣)دا یەکەم هەڵبژاردنی سەرۆک کۆمار بە شێوەی راستەوخۆ لە ناو خەڵکدا ئەنجامدراو ( رەجەب تەیب ئەردۆغان) توانی زۆرینەی دەنگاکان بەدەستبهێنێت و ببێتە یەکەم سەرۆک کۆماری هەڵبژێردراو لە مێژوی نوێی تورکیادا.

لەبەردەوامی هەوڵەکانی ئەم پارتەو بە تایبەت خودی ئەردۆغان بۆ گۆڕینی دەستورو جێگیرکردنی سیستەمی سەرۆکایەتی لە دەستوردا ئەوەبو پرۆژەی رەشنوسی دەستورێکی نوێ ئامادەکراو لە (٢٠/١/ ٢٠١٧)دا لە کۆبونەوەی پەرلەماندا بە دەنگی بەڵێی (٣٣٩) ئەندامی پەرلەمان خرایە بەردەم خەڵک تا دەنگی لەسەر بدات،و رۆژی (١٦/٤/٢٠١٧) دیاریکرا بۆ ئەنجامدانی پرۆسەکە لە ناوخۆی تورکیادا.     

ئەو بەندانەی گۆڕانکاریان تیادا دکرێت: 
بڕیارە رۆژی (١٦/٤/٢٠١٧/)، (٧٩) ملیون هاوڵاتی تورکیا دەنگ لەسەر یەکلایی کردنەوەی گۆڕینی (١٨) مادەی دەستوری ئەو ولاتە بە بەڵێ یاخود نەخێر بدەن، پەسەندکردنی گۆڕانکاریەکان پێویستی بە (٥٠+١)ی دەنگی دەنگدەران دەبێت.

١. زیادکردنی ژمارەک کورسیەکانی پەرلەمان لە ٥٥٠ کورسیەوە بۆ ٦٠٠ کورسی.
٢. دابەزاندنی تەمەنی یاسایی پاڵێوراوی پەرلەمان لە ٢٥ ساڵەوە بۆ ١٨ ساڵ.
٣. بەڕێوەچونی پرۆسەی هەڵبژاردنی گشتی و سەرۆکایەتی پێنج ساڵ جارێک، لە یەک رۆژدا.
٤. سەرۆکی هەڵبژێردراوی دەوڵەت لە یەک کاتدا دەتوانێ سەرۆکی دەوڵەت و سەرۆکی حیزبەکەشی بێت.
٥. ماوەی سەرۆکایەتی سەرۆکی کۆمار بۆ دو خول دەبێت و هەر خۆلێک پێنج ساڵ دەبێت.
٦. کاندیدی براوەی سەرۆک کۆمار دەبێت دەنگی زۆرینەی رەها بەدەستبهێنێت.
٧. سەرۆک کۆمار دەسەڵاتەکانی بریتی دەبێت لە: دەسەڵاتی جێبەجێکردن، فەرماندەی گشتی هێزە چەکدارەکان، دیاریکردن و گۆڕینی وەزیرو جێگرەکانی و دورخستنەوەیان.
٨. سەرۆک کۆمار بودجەی دەوڵەت دیاریدەکات و دەیخاتە بەردەم پەرلەمان تاوەکو دەنگی لەسەر بدات.
٩. سەرۆک کۆمار دەسەڵاتی دیاریکردنی تەواوی بەڕێوەبەرە گشتیەکانی دەوڵەتی دەبێت.
١٠. سەرۆک کۆمار بە هەماهەنگی پەرلەمان دەتوانن بڕیاری دوبارەکردنەوەی هەڵبژاردن بدەن.
١١. هەڵوەشاندنەوەی دادگا سەربازیەکان.
١٢. کەمکردنەوەی ئەندامانی دادگای دەستوری لە ١٧ ئەندامەوە بۆ ١٥ ئەندام.
١٣. ئەو پارتانەی کە دەیانەوێت پاڵێوراوی سەرکۆماریان هەبێت، پێویستە لانی کەم لە سەدا پێنجی کۆی دەنگەکانی وڵاتیان بەدەست هێنابێت، یان 100 هەزار دەنگدەر دەنگی پێدا بن.
١٤. لە دۆخی دەرکردنی بڕیارنامەی پەرلەمانی تورکیا لەسەر هەمان بابەتەکان، بڕیارنامەی سەرکۆماری ناچێتە بواری جیبەجێکردنەوە.
١٥. پەرلەمان دەتوانێت دۆسیەی لێکۆڵینەوە لەسەر سەرکۆمار، جێگرانی سەرکۆمارو وەزیرەکان بکاتەوە.
١٦. ئەو سەرۆک کۆمارەی بڕیار دەدرێت لەبارەیەوە دۆسیەی لێکۆڵینەوە بکرێتەوە، ناتوانێت بڕیاری هەڵبژاردن بدات.
١٧. پەرلەمانی تورکیا دەتوانێت بە دەنگی سێ لەسەر پێنجی پەرلەمانتاران بڕیاری سەرلەنوێ ئەنجامدانەوەی هەڵبژاردن بدات.
١٨. هەڵبژاردنی داهاتووی پەرلەمانی تورکیاو سەرکۆمار بەیەکەوە لە 3ی تشرینی دووەمی 2019 ئەنجام دەدرێت.


گۆڕانکاریە دەستوریەکان ئەوە دەردەخات کە دەستور دەبێتە دەستوری سیستەمی سەرۆکایەتی بەو پێیەی زۆرینەی دەسەڵاتەکان لەدەست سەرۆک کۆماردا دەبێت ئەمەش جێگەی نیگەرانی بەشێک لە پارت و لایەنەکانی تورکیایە لەوانە ( پارتی گەلی کۆماری)و   (پارتی دیموکراتی گەلان).
پارتی گەلی کۆماری خاوەنی ١٣٤ کورسیە لەناو پارلەماندا، بەوپێیەی جێماوی مستەفا کەمال ئەتاتورکی دامەزرێنەری کۆماری نوێی تورکیایەو لە کەمالیەکانی تورکیا پێکدێن ئەم گۆڕانکاریانەو گۆڕینی سیستەم بە مەترسی بۆ سەر کەمالیزم و عەلمانیەتی تورکیا دەزانن و بە هەنگاوێکی لە قەڵەم دەدەن بۆ بە ئیسلامی کردنی تورکیا بەو پێیەی ناکۆک دەوەستێت لەگەڵ بۆچونەکانی مستەفا کەمال و بنەماکانی سیستەمی پەرلەمانیدا کە ئەتاتورک دامەزرێنەریەتی.
لە هەمان کات پارتی دیموکراتی گەلان خاوەنی ٥٩ کورسیە لە ناو پەرلەماندا، پارتێکی کوردیەو نوێنەرایەتی کورد دەکات لەو وڵاتە ئەم هەنگاوە بە مەترسی بۆ سەر دیموکراسی و ئازادیە کەسیەکان لە قەڵەم دەدات، ئەوەی زیاتر هانی ئەم پارتە دەدات کە دژایەتی گۆڕانکاریەکان بکات ئەوەیە کە لە هیچ یەک لە گۆڕانکاریەکاندا ئاماژە با مافی کوردو مافی پێکهاتەکانی تورکیا نەکراوە بە تایبەت ئەو مادانەی ناو دەستور کە نکوڵی لە بونی نەتەوەی تر دەکات لە تورکیا جگە لە تورک، رەنگە هەر ئەمەش هۆکاری سەرەکی بەشداریکردنی (پارتی بزوتنەوەی نەتەوەیی) بێت بۆ ئامادەکردنی رەشنوسە نوێیەکەو پشتگیریکردنی بۆ پرۆسەکە بەو پێیەی پارتێکی رەگەزپەرستی تورکیەو نکۆڵی لە بونی نەتەوەی کوردو پێکهاتەکانی تر دەکات لە تورکیا.


کاریگەری کورد لەسەر یەکلایی کردنەوەی پرۆسەی ڕاپرسیەکە
بەوپێیەی کورد رێژەیەکی بەرچاوی دانیشتوانی تورکیاو ١٨%ی دەنگدەرانی ئەو وڵاتە پێکدەهێنێت کاریگەری بەرچاوی دەبێت لە یەکلایی کردنەوەی ئەنجامی پرۆسەی راپرسیەکە.
 رەخنەی کورد یاخود پارتی دیموکراتی گەلان کە نوێنەرایەتی کوردانی ئەو وڵاتە دەکات لە پرۆسەکە بریتیە لەوەی لەناو گۆڕانکاریە دەستوریەکاندا هیچ ئاماژەیەک بە مافی کورد نەکراوە ئەمەش هۆکاری سەرەکی رەتکردنەوەی پرۆسەکەیە لە لایەن کوردەوە، هەروەها کۆتایی هێنان بە پرۆسەی ئاشتی لە لایەن ئەردۆغانەوە هۆکارێکی تری پشت رەتکرنەوەی پرۆسەکەیە، لەو بارەوە پارتی دیموکراتی گەلان دژایەتی خۆی بۆ پرۆسەکە راگەیاندوەو بانگەشەکانی بۆ دەنگی نەخێر بە راپرسیەکە دەستپێکردوە.
ماڵپەڕی عەرەب ویکلی لە بارەی رۆڵی کوردەوە دەڵێت؛ کورد دەتوانێت ئەو کلیلە بگرێتە دەست کە ئایا ئەردۆغان سەرکەوتو دەبێت لە هەوڵەکەی بۆ گۆڕینی دەستور یاخود شکست دەهێنێت. 
دوای پارتی دیموکراتی گەلان پارتی دادوگەشەپێدان دوەم دەنگی کوردانی ئەو وڵاتە پێکدە‌هێنێت، دەبێت لێرەدا ئاماژە بەوە بدەین ئەو کوردانەی لە هەڵبژاردنەکانی رابردودا دەنگیان بە ئەردۆغان داوە مەرج نیە لەم پرۆسەدا دەنگی پێبدەن چونکە وەک لە پێشتردا ئاماژەمان پێدا لەناو گۆڕانکاریەکاندا هیچ ئاماژەیەک بە مافی کورد نەکراوەو تەنانەت دان بە بونی نەتەوەی کورددا نەنراوە ئەمەش جێگەی بایەخپێدانە لە لایەن کوردانی ئەو وڵاتەوەو پێچەوانە دەوەستێت لەگەڵ بەڵینەکانی ئەردۆغان بە دەنگدەرانی کورد، کەلە زۆربەی کۆبونەوە جەماوەریەکانیدا ئاماژەی بە برایەتی ئیسلامی کوردو تورک کردوە. 


راپرسیەکان بۆ هەمواری دەستور
سەنتەری یوروئاسیا بۆ توێژینەوە راپرسیەکی ئەنجامداوە لە بارەی ریفراندۆمی دەستوری تورکیا
بە گوێرەی ئەم راپرسیە ٥٥.٣٣% بەشداربوان بە (نەخێر) دەنگ بە دەستور دەدەن، ئەم راپرسیە لە رۆژانی ١٨تا ٢٢ی ئادار لە ٢٦ پارێزگاو قەزای تورکیا ئەنجامدراوەو (٢٠٣٢) کەس بەشداریان تێدا کردوە.
پرسیارەکە بەم شێوە بوە کە " لە ریفراندۆمی ١٦ نیسان بە چ شێوەیەک دەنگدەدەیت؟
٤٠.٦٣% بە (نەخێر) وەڵامیان داوەتەوە
 ٣٢.٥٤% بە (بەڵێ) وەڵامیانداوەتەوە
١٢.٧% بڕیاریان نەداوە.
١٤.٧٦% دەنگ نادەن.

٢٧.٤٦% بەشداربوان لەوانەن کە دەنگنادەن یان جارێ یەکلایی نەبونەتەوە، رێژەی (١٢.٧%) یەکلایی نەبونەتەوە کە بە (نەخێر) یان (بەڵێ) دەنگدەدەن، ئەم رێژەیە کاریگەری بەرچاوی لەسەر یەکلایی کردنەوەی پرۆسەکە دەبێت، ئەوەش کەوتۆسە سەر بەهێزی و لاوازی شێوازی بانگەشەکارانی هەردولا.


ئەنجام
سەرکەوتن یاخود شکستی پرۆسەی راپرسیەکە لە تورکیا چەندین لێکەوتە بە دوای خۆیدا دەهێنێت.ئەگەر پرۆسەی راپرسی سەرکەوتنی بەدەستهێنا:
سەرکەوتنی پرۆسەی راپرسیەکەو رەزامەندی خەڵک لەسەر ١٨ ماددە نوێیەکەی دەستور بە واتای کۆتایی هاتن بە سیستەمی پەرلەمانی و بە سەرۆکایەتی کردنی سیستەمی سیاسی دێت لەو وڵاتەدا، ئەمەش بە واتای بەدیهاتنی ئامانج و خەونی پارتی دادوگەشەپێدانی دەسەڵاتدارو خودی ئەردۆغانی سەرۆکی پارت و سەرۆک کۆماری ئێستا دێت، کە لە سەرەتانی بەدەسەڵات گەیشتنی ئەم پارتەوە کار لەسەر کۆتایی هاتنی سیستەمی کۆن و دەستپێکردنی سیستەم ومێژویەکی نوێ دەکات لەو وڵاتەدا.
زۆربەی چاودێران و شیکەرەوە سیاسیەکان پێیان وایە بە سەرکەوتنی پرۆسەکە و گۆڕینی سیستەم بۆ سەرۆکایەتی ئەو وڵاتە بەرەو دیکتاتۆری هەنگاو دەنێت، ئەمەش خۆی لە نیەت و ئامانجەکانی ئەردۆغاندا دەبینێتەوە.
ئامانجەکانیشی زیاتر خۆی دەبینێتەو لە بەهیزکردنی پێگەی خۆی و حیزبەکەی لە ناوخۆی تورکیاو لاوازکردن و لێدان لە نەیارەکانی و کۆتایی پێهێنانی سیستەمی عەسکەرتاریەت و خستنە ژێر رکێفی دامەزراوە سەربازیەکان و گریدانی تەواوی دامەزراوەکانی وڵات بە خۆیەوە.
لە لایەکی ترەوە بە کۆنترۆڵکردنی دەسەڵات و بریارە سیاسیەکانی وڵات هەوڵی بەهێزکردنی زیاتری پێگەی خۆی دەدات لە دەرەوەی تورکیا بە تایبەت لە وڵاتە سونییە ئیسلامیەکاندا ئەویش بە دروست کردنی هێڵێکی سوننی و سەرکردایەتی کردنی زۆنی سوننە لە ناوچەکەدا. 
لەئەنجامدا لە ناوخۆو دەرەوەی تورکیا ئەردۆغان توشی بەرکەوتن و گرفتی زیاتر دەکات لەوانە: 
لە ناوخۆدا توشی بەرکەوتن دەبێت لەگەڵ کەمالیەکان و عەلمانیەکانی تورکیاو ئەوانەی لایەنگری سیستەمی عەسکەرتاریەتی ئەو وڵاتەن و ناتوانێت بە بێ گرفت کۆنترۆڵی دامەزراوەکانی وڵات و کۆمەڵگای تورکیا بکات، رەنگە ئەمەش سەر بۆ ململانێیەکی توندی نێوان هەردولا بکێشێت، پێدەچێت لە داهاتودا بەرەیەکی بەهێز لە نیوان کوردو نەیارەکانی ئەردۆغاندا دروست بکرێت و هەوڵەکانیان سەبارەت بە دژایەتی سیستەمی نوێ و بە دیکتاتۆریکردنی وڵات لە ناوخۆو دەرەوەی تورکیا بەگەڕبخەن.
لە سەر ئاستی دەرەوە هەندێک لە وڵاتانی ئەوروپا دژایەتی خۆیان بۆ پرۆسەکە راگەیاندوە، ئەمەش لە ئەنجامی پێشبینیەکان و ئەزمونی چەند ساڵ فەرمانڕەوایی ئەردۆغان و حزبەکەی سەرچاوە دەگرێت، لە ڕابردودا ئەردۆغان توانی لە رێگەی بەکارهێنانی دەسەڵاتەکانیەوە لە ناوخۆی تورکیادا تەسفیەی نەیارەکانی بکات و لە وەزیفە دوریانبخاتەوە ئەمەش بە مەترسی دەزانرێت بۆ سەر دیموکراسی و ئازادیە کەسی و سیاسیەکان.
لە لایەکی تر ئامانجەکانی ئەردۆغان بۆ دروستکردنی هاوپەیمانێتیەکی سوننی لە ناوچەکە بە مەترسی بۆ سەر بەرژەوەندی جەمسەرەکان لە ناوچەکە لە قەڵەم دەدرێت، هەروەها پاڵپشتیەکانی تورکیا بۆ رێکخراوی داعش و لیدانەکانی ئەم رێکخراوە لە بەرژەوەندیەکانی جەمسەرەکان ئەوەندی تر پەرە بەم مەترسیە دەدات کە لە حاڵەتی بەهیزبونی پێگەو دەسەڵاتی ئەردۆغان لە تورکیا داهاتوی بەرژەوەندی وڵاتانی زلهێز لە ناوچەکە روبەڕوی گرفت و بەربەست دەبێت.
 بە نیسبەت وڵاتانی ئەروپاشەوە یەکگرتنی سوننەی ناوچەکە لە هاوپەیمانێتیەکی هاوبەشدا سەرەتای زیندو بونەوەی خەلافەتی ئیسلامی دەگەیەنێت ئەمەش جیگەی مەترسیە بۆ وڵاتانی ئەوروپا بەو پێیەی عوسمانیەکان لە سەدەکانی رابردودا بەربەست بون لەبەردەم بەرژەوەندیەکانی وڵاتانی زلهیز لە ناوچەی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست،و لە پێشتریشدا خەونی گەیشتن بە ئەوروپاو داگیرکردنی ئەوروپایان هەبوە. 

ئەگەر دەنگی (نەخێر)ی بەدەستهێنا:
لەم حاڵەتەدا تورکیا وەک خۆی دەمێنێتەوە، لەم ئەگەرەدا ئەردۆغان و پارتەکەی پاشەکشەیەکی گەورە دەکەن لە روی سیاسی و جەماوەریەوە، چونکە خەونی گۆڕینی نەخشەی سیاسی لەو وڵاتەدا لە رێگەی گۆڕینی دەستور و گۆڕانکاری لە سیستەمی سیاسیدا دەکرێت، ئەمەش هیوایەکە لە سەرەتای گرتنە دەستی دەسەڵات لە لایەن ئەردۆغانەوە بانگەشەیەکی بەردەوام و بەرفراوانی بۆ کردوە، لە ئەگەری شکستدا ئەو خەونە لە باردەچێت و پێگە سیاسی و جەماوەریەکەی ئاکپارتی بەرەو پاشەکشە دەروات.

لە کۆتاییدا هاوڵاتیانی تورکیا خۆیان بریار لە چارەنوسی وڵاتەکەی خۆیان دەدەن و داهاتوی ماف و ئازادیەکانیان دیاریدەکەن.
07/04/2017
زیاتر...
هیچ بابەتێک به‌رده‌ست نیه‌ .