قه‌یرانی قه‌ته‌ر؛ هۆكار و لێكه‌وته‌كانی
قه‌یرانی قه‌ته‌ر پرسێكه‌ گرێدراوی چه‌ندین پرسی دیكه‌ی ئابوری و سیاسی ناوچه‌كه‌ و جیهانه‌، به‌ڵام چه‌قی ململانێكان له‌نێوان قه‌ته‌ر و سعودیه‌دایه‌ كه‌ هه‌ریه‌كه‌یان شه‌ڕی بردنه‌وه‌ی زۆرترین ده‌سه‌ڵات و هه‌ژمون له‌ناوچه‌كه‌دا ده‌كه‌ن. چاره‌سه‌ری پرسه‌كه‌ش راسته‌وخۆ به‌ستراوه‌ به‌ ویستی لایه‌نه‌كان بۆ خۆدورگرتن له‌ململانێ جه‌مسه‌رییه‌كان و گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ خوێندنه‌وه‌ی واقیعی رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست كه‌ نوقمی ململانێ و شه‌ڕی به‌رژه‌وه‌ندی و ئاگری تیرۆر بوه‌.

ئێران به‌ته‌واوه‌تی خۆی تێكه‌ڵاوی به‌رژه‌وه‌ندییه‌ ئابوری و سیاسییه‌كانی قه‌ته‌ر كردوه‌ و به‌هه‌مو شێوه‌یه‌ك پشتگیری سیاسه‌تی سه‌ربه‌خۆی ئه‌و وڵاته‌ ده‌كات، ئه‌مه‌ریكاش له‌لایه‌ك به‌هێزكردنی په‌یوه‌ندییه‌كانی له‌گه‌ڵ سعودیه‌ به‌پێویست ده‌زانێت و له‌لایه‌كی تریش به‌هۆی بونی بنكه‌ی سه‌ربازی و سه‌رچاوه‌ی زۆری سروشتی كه ‌زۆر گه‌مه‌ی سیاسی پێ یه‌كلایی ده‌كرێته‌وه‌ نایه‌وێت ده‌ستبه‌رداری په‌یوه‌ندییه‌كانی له‌گه‌ڵ قه‌ته‌ر ببێت، روسیاش به‌هه‌مان شێوه‌ به‌هۆی گرێدانی به‌رژه‌وه‌ندی سیاسی و ئابوری خۆی  پشتگیری سیاسه‌تی سه‌ربه‌خۆی قه‌ته‌رده‌كات.
قه‌یرانی قه‌ته‌ر؛ هۆكار و لێكه‌وته‌كانی
نوسین و ئاماده‌كردنی/ به‌همه‌ن ئه‌حمه‌د
ژوری توێژینەوەی سیاسی بزوتنەوەی گۆڕان

پێڕست
پێشەکی
کورتەیەک لەسەر وڵاتی قەتەر
هێزی ئابوری قه‌ته‌ر
سه‌رمایه‌گوزارییه‌ گه‌وره‌ و جیهانییه‌کانی قه‌ته‌ر
مێژوی پەیوەندی و ناکۆکی نێوان قەتەر و وڵاتانی كەنداو
سزاكانی وڵاتانی كه‌نداو بۆ سەر وڵاتی قەتەر
هۆکارەکانی بچڕاندی پەیوەندی لەگەڵ وڵاتی قەتەر
داواكاری وڵاتانی كه‌نداو
پرۆژەکەی وڵاتانی کەنداو ئاینده‌ی هێز له ‌ناوچه‌كه‌دا
لێكه‌وته‌ ئابورییه‌كانی قه‌یرانی قه‌ته‌ر
سیناریۆكانی پرسی قه‌یرانی قه‌ته‌ر
كاردانەوەو رۆڵی وڵاتانی هەرێمی و نێودەوڵەتی
كۆتایی
سه‌رچاوه‌كان


پێشەکی
 بەرەبەیانی رۆژی (5) حوزەیرانی ٢٠١٧ و ته‌نها 15 رۆژ پاش سه‌ردانه‌كه‌ی (دۆناڵد تره‌مپ) سه‌رۆكی ویلایەتە یەکگرتوەکانی ئه‌مه‌ریكا بۆ وڵاتانی كه‌نداو، قەتەر روبەروی سزای بچرانی پەیوەندییەکانی بویەو لەگەڵ چەند وڵاتێک، سەرەتا هه‌ریه‌ك له‌ وڵاتانی سعودیە، ئیمارات، بەحرەین، میسر و دواتریش ئوردون و یەمەن ولیبیاو دورگەی ماڵدیف و دورگەی قەمەر، یەک بەدوای یەکدا پەیوەندییەکانیان لەگەڵ قەتەردا راگرت.  
وڵاتانی كه‌نداو به‌سه‌رکردایه‌تی سعودیه‌ گەمارۆی دیپلۆماسی و ئابورییان بەسەر قەتەردا سەپاندو بڕیاریاندا هەمو هاتوچۆیەكی وشكانی و دەریایی و ئاسمانی لەگەڵ قەتەردا ببڕن. بیانوی سەرەكی وڵاتانی ناوبراویش بۆ ئەم گەمارۆ دیپلۆماسی و ئابورییانە پشتیوانی و پشتگیریکردنی وڵاتی قەتەرە لە بیرو هزرو بزاوتی تیرۆر لە جیهان بەگشتی و دەوڵەتانی عەرەبی و خۆرهەڵاتی ناوەراست بەتایبەتی.
ئەم هه‌ڵوێسته‌ نوێیه‌ى وڵاتانی كەنداو، رەگ و ریشەیەكی مێژویی هەیە و جگەلە پرسی تیرۆر و بیانوی هاوكاریكردنی رێكخراوە تیرۆرستییەكان،  چەندین هۆكاری دیكەی شاراوە لەپشتیه‌وه‌ خۆیان مه‌ڵاسداوه‌، لەوانە: مامەڵەی گازی سروشتی، سیاسەتی كەناڵی جەزیرە، نزیكبونەوەو پەیوەندی بەردەوامی نێوان قەتەر و ئێران، شەڕی زیادكردنی هەژمونی دەسەڵات لەلایەن ئێران و سعودیە و سەركێشی وەزارەتی دەرەوەی قەتەر بۆ چونە نێو جەمسەربەندی وڵاتانی ئیسلامی و عەرەبی و جیهانی ... هتد، ئەمانەو چەند پرسێکی دیکە، هەڵدەدەین‌ لەم راپۆرتەدا به‌وردی تیشكیان بخەینە‌ سه‌ر.

کورتەیەک لەسەر وڵاتی قەتەر
قه‌ته‌ر ده‌كه‌وێته‌ كه‌نداوی فارس له‌ كیشوه‌ری ئاسیا و روبه‌ره‌كه‌ی نزیكه‌ی 11 هه‌زار و 521 كیلۆمه‌تر دوجایه‌ و وڵاتێكی شێوه‌  دورگه‌ییه‌ كه‌ له‌ باشوری رۆژئاواوه‌ سنوری له‌گه‌ڵ سعودیه‌یه‌ و به‌ ده‌ریای عه‌ره‌بی ده‌وره‌ دراوه‌، له‌به‌شی باشوریشه‌وه‌ هاوسنوره‌ له‌گه‌ڵ ئیماراتی عه‌ره‌بی یه‌كگرتو . قه‌ته‌ر له‌ساڵی 1971 ه‌وه‌ سه‌ربه‌خۆیی وه‌رگرتوه‌ و ده‌وحه‌ پایته‌خته‌كه‌یه‌تی. زمانی فه‌رمی عه‌ره‌بییه‌ و به‌مدواییانه‌ش زمانی ئینگلیزی  گرنگییه‌كی زۆری پێدراوه،‌ به‌جۆرێك كه‌ وه‌ك زمانێكی فه‌رمیش ده‌ناسرێت، ئاینی قه‌ته‌رییه‌كان ئیسلامه‌ و دراویشیان ریاڵی قه‌ته‌رییه‌ و رۆژی 18 ی دیسه‌مبه‌ر رۆژی نیشتیمانی ئه‌م وڵاته‌یه‌.
 ژماره‌ی دانیشتوانی قه‌ته‌ر به‌پێی ئاماری ساڵی 2017 ی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتوه‌كان، نزیكه‌ی (2.336.603) دو ملیۆن و سێ سه‌د و سی وشه‌ش هه‌زار و شه‌سه‌د و سێ كه‌سه‌ كه‌ ده‌كاته‌ رێژه‌ی 0.03% ی دانیشتوانی جیهان. له‌ساڵی 1949 ه‌وه‌ نه‌وت له‌وڵاتی قه‌ته‌ر هه‌نارده‌ده‌كرێت، به‌ڵام به‌هۆی كه‌مبونه‌وه‌ی توانای كێڵگه‌كانی، له‌ئێستادا قه‌ته‌ر گرنگی زیاتر به‌ گازی سروشتی ده‌دات و گه‌وره‌ترین هه‌نارده‌كاری گازی سروشتییه‌ له‌جیهاندا.


نەخشەی وڵاتی قەتەر و وڵاتانی دراوسێی



هێزی ئابوری قه‌ته‌ر
 به‌پێی روبه‌ری جوگرافی و دانیشتوان، قه‌ته‌ر بچوکترین ئه‌ندامی رێکخراوی ئۆپێکه‌، به‌ڵام له ‌ئێستادا گه‌وره‌ترین هه‌نارده‌کاری گازی سروشتییه‌و نزیکه‌ی ٥٥% ی کۆی داهاتی به‌رهه‌می ئه‌و وڵاته‌یه‌.
 هه‌رچه‌نده‌ قه‌ته‌ر وڵاتێکی بچوکه‌وڕێژه‌ی دانیشتوانه‌که‌شی زۆر که‌مه‌، به‌ڵام له‌ئابوریدا ئیمپراتۆریه‌تێکی گه‌وره‌یه‌و به‌رده‌وام زیاتر له‌ 335 ملیار دۆلاری له‌ سه‌رمایه‌گوزاریی جیهانیدایه‌.
هاوکات، به‌ واژۆکردنی چه‌ندین گرێبه‌ست به‌ بڕی ده‌یان ملیار دۆلار له‌ ڕێگای ڕێکخراوی سه‌رمایه‌گوزاری قه‌ته‌ره‌وه‌، ئه‌م وڵاته‌ له‌ ئێستادا یازده‌هه‌مین وڵاتی سه‌رمایه‌گوزاره‌ له‌ئاستی جیهان و خاوه‌نی یانه‌ی وه‌رزشی تۆپی پێی ئه‌وروپی، کارگه‌ی ئۆتۆمبێلی ئه‌ڵمانیی، به‌شێک له‌ کۆمپانیای ڕوس نه‌فتی ڕوسیا و چه‌ندین تاوه‌ر و فڕۆکه‌خانه‌ی گه‌وره‌یه‌ له‌ جیهان، به‌مجۆره‌  قه‌ته‌ر چوارده‌یه‌مین وڵاتی ده‌وڵه‌مه‌ندی جیهانه‌.

 ئاڵای وڵاتی قەتەر


سه‌رمایه‌گوزارییه‌ گه‌وره‌ و جیهانییه‌کانی قه‌ته‌ر
سەرمایەگوزاری قەتەر لە ئه‌وروپا
ئه‌وروپا هه‌میشه‌ شوێنێکی گرنگ بوه‌ بۆ سه‌رمایه‌گوزاری قه‌ته‌رو زۆرترین سه‌رمایه‌گوزاریشی له‌هه‌ردو وڵاتی فه‌ره‌نسا و به‌ریتانیایه‌، به‌جۆرێک قه‌باره‌ی سه‌رمایه‌گوزاری خه‌مڵێنراوی ساڵانه‌ی قه‌ته‌ر له‌ساڵی 2014دا له‌نێوان 35 بۆ 40 ملیار دۆلاردا بوه‌و به‌پێی زانیارییه‌کانی (میدڵ ئیست وۆنیته‌ر) که‌ له‌ ئه‌لشه‌رقه‌وه‌ وه‌ریگرتوه‌ له ‌ئێستادا قه‌باره‌ی سه‌رمایه‌گوزاری قه‌ته‌ر له‌گه‌ڵ وڵاتانی ئه‌وروپا و به‌تایبه‌تیش وڵاتانی ئه‌وروپای رۆژئاوا ده‌گاته‌ 65 ملیار دۆلار‌. جگه ‌له‌وه‌ ئه‌م  وڵاته‌ ملیاره‌ها دۆلاری له‌ چه‌ندین وڵاتی دیکه‌ی ئه‌وروپی وه‌گه‌ڕخستوه‌ له‌وانه‌، سه‌رمایه‌گوزاری که‌رتی وه‌به‌رهێنانی ئۆتۆمبێلی ئه‌ڵمانیی، مۆدێل و دیزاینی ئیتاڵی و یانه‌ وه‌رزشییه‌کانی تۆپی پێی فه‌ره‌نسی. له‌ ساڵی 2008 که‌ جیهان ڕوبه‌ڕوی قه‌یرانێکی ئابوری بویه‌وه‌، قه‌ته‌ر له‌ بانکی (بارکلیز) که‌ بانک و دامه‌زراوه‌یه‌کی به‌ناوبانگی نێوده‌وڵه‌تییه‌و له‌ سه‌رتاسه‌ری جیهان خزمه‌تگوزارییه‌ بانکییه‌کان پێشکه‌ش ده‌کات سه‌رمایه‌گوزاریی کردوه‌.
هێڵی ئاسمانی قه‌ته‌ر که‌ له‌ لایه‌ن ڕێکخراوی سه‌رمایه‌گوزاری قه‌ته‌ره‌وه‌ پاڵپشتی ده‌کرێت و ئه‌رکی به‌ڕێوه‌بردنی فڕۆکه‌خانه‌ی نێوده‌وڵه‌تی (حه‌مه‌د) ی له‌ ئه‌ستۆیه‌ که‌ به‌ بڕی 17 ملیار دۆلار سه‌رمایه‌گوزاریی تێدا کراوه‌و به‌ به‌شێک له‌ گرنگترین سه‌رمایه‌گوزارییه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌کانی قه‌ته‌ر ئاماژه‌ ده‌درێت:
شێخ حه‌مه‌د بن جاسم ئالی سانی، سه‌رۆک وه‌زیرانی پێشوی قه‌ته‌ر یه‌کێک له‌ ئه‌ندامانی بنه‌ماڵه‌ی پاشایه‌تی قه‌ته‌ره‌ که‌ به‌ بڕی یه‌ک ملیار و 850 ملیۆن دۆلار له‌ بانکی (دۆیچه) ‌ی ئه‌ڵمانیا سه‌رمایه‌گوزاریی کردوه‌. هه‌روه‌ها ڕێکخراوی قه‌ته‌ر بۆ سه‌رمایه‌گوزاری زۆرترین پشکی کۆمپانیای فۆلکس واگۆن یان هه‌مان پیشه‌سازی ئۆتۆمبێلی ئه‌ڵمانیی هه‌یه‌. له‌سه‌رو هه‌مو ئه‌مانه‌شه‌وه‌، قه‌ته‌ر یانه‌ی (پاریسان جێرمان)ی فه‌ره‌نس‌ی له‌ ساڵی 2011 کڕیوه‌و لەو بەروارەوە تا ئێستا تا ئێستا 4 جار بوه‌ته‌ پاڵەوانی خولە ناوخۆییەکانی فەرەنسا. ‌                        
 (مایهولا) یه‌کێکه‌ له‌گه‌وره‌ترین کۆمپانیایه‌کانی سه‌رمایه‌گوزاری له‌لایه‌ن سه‌رمایه‌گوزاری قه‌ته‌ره‌وه‌ پاڵپشتی ده‌کرێت، ئه‌م کۆمپانیایه‌ ساڵی 2012 به‌ بڕی 700 ملیۆن یۆرۆ براندی ناسراوی  (ڤالنتینۆ)ی ئیتاڵیای کڕیوه‌.
له‌ ئه‌وروپاشدا فه‌ره‌نسا په‌سه‌ندترین وڵاتی ئه‌وروپا بوه‌ بۆ سه‌رمایه‌گوزاری قه‌ته‌ر و له‌سه‌رده‌می سه‌رۆک نیکۆلا سارکۆزیدا، قه‌باره‌ی سه‌رمایه‌گوزاری قه‌ته‌ر گه‌شته‌ لوتکه‌ و زۆرترین پرۆژه‌ی سه‌رمایه‌گوزاری واژۆکران، به‌جۆرێک سه‌رمایه‌گوزاری قه‌ته‌ری له‌گه‌ڵ فه‌ره‌نسییه‌کاندا گه‌شتنه‌ رێککه‌وتنی "وه‌به‌رهێنی تایبه‌ت" که‌جیاواز له‌وه‌به‌رهێنه‌رانی دیکه‌ی جیهان مامه‌ڵه‌یان له‌گه‌ڵ ده‌کراو باجی گشتی ده‌وڵه‌ت له‌سه‌ر موڵکی قه‌ته‌رییه‌کان هه‌ڵگیرا.
 لەلایەکی دیکەوە هه‌ریه‌ک له‌ ئیتاڵیا و یۆنان پاش قه‌یرانی دارایی چاویان بڕییه‌ توانای سه‌رمایه‌گوزاری قه‌ته‌ر و هه‌ریه‌که‌یان توانویانه‌ ئه‌و وڵاته‌ رازی بکه‌ن به‌ ئه‌نجامدانی سه‌رمایه‌گوزاری به‌بڕی یه‌ک ملیار دۆلار له‌وڵاته‌کانیاندا.
هاوكات، ئه‌ڵمانیا یه‌كێك بوه‌ له‌ وڵاته‌ پیشه‌سازییه‌ به‌هێزه‌كانی ئه‌وروپا كه‌ هه‌میشه‌ جێگای سه‌رنجی سه‌رمایه‌گوزاری قه‌ته‌ر بوه‌ و به‌پێی زانیارییه‌كانی ژوری بازرگانی ئه‌ڵمانی له ‌ئێستادا 64 كۆمپانیای ئه‌ڵمانی له‌ناو خاكی قه‌ته‌ردا وه‌به‌رهێنان ده‌كه‌ن كه‌زۆربه‌یان له‌بواره‌كانی بیناكردن و خزمه‌تگوزاریدا كارده‌كه‌ن.
به‌پێی زانیارییه‌كانی (ئینته‌رناشناڵ پۆلسی) تا ساڵی 2000 په‌یوه‌ندییه‌ بازرگانییه‌كانی نێوان ئه‌ڵمانیاو قه‌ته‌ر وه‌ك پێویست نه‌بوه‌، به‌ڵام دواتر پاش سه‌ردانی ئه‌نجیلامێرك له‌ساڵی 2001 و دواتر پلانی ژێرخانی ئابوری قه‌ته‌ر له‌ساڵی 2002 گڕوتینێكی دیكه‌ی دایه‌ په‌یوه‌ندییه‌ دیپلۆماسی و ئابورییه‌كانی نێوان هه‌ردو وڵات.  هه‌ر به‌پێی هه‌مان سه‌رچاوه‌، له‌ئێستادا قه‌باره‌ی سه‌رمایه‌گوزاری نێوان قه‌ته‌ر و ئه‌ڵمانیا نزیكه‌ی 18 ملیار دۆلاره‌ و قه‌ته‌ر پشكی له‌ كۆمپانیا به‌ناوبانگه‌كانی وه‌ك (ڤۆڵكس واگن، هاشتیف، سیمێنز، بانكی دۆیچێ ...هتد) هه‌یه‌ و له‌ئێستاشدا نزیكه‌ی 1700 هاوڵاتی ئه‌ڵمانی، له‌نێوانیشیاندا ستافی دیپلۆماسی ئه‌ڵمانی له‌قه‌ته‌ر ده‌ژین.
لەلایەکی دیکەوە ئه‌ڵمانیا چه‌ندین جۆری چه‌كی به‌ قه‌ته‌ر فرۆشتوه‌ و هه‌رچه‌نده‌ مشتومڕێكی زۆری له‌نێو په‌رله‌مانی ئه‌ڵمانیا دروستكردوه‌، به‌ڵام رێكخراوی سه‌رمایه‌گوزاری قه‌ته‌ری رایگه‌یاندوه‌ كه‌ به‌رده‌وامده‌بن له‌هه‌مو جۆره‌ ئاڵوگۆڕێكی بازرگانی و وه‌به‌رهێنان.
پێشبینیشده‌كرێت، تا ساڵی 2022 قه‌باره‌ی بازرگانی و سه‌رمایه‌گوزاری نێوان ئه‌ڵمانیاو قه‌ته‌ر خۆی له‌ 200 ملیار دۆلار بدات.

سەرمایەگوزاری قەتەر لە به‌ریتانیا
 تائێستا قه‌ته‌ر به‌بڕی 40 ملیار یۆرۆ سه‌رمایه‌گوزاری له‌به‌ریتانیا کردوه‌، به‌ شێوازێک که‌ له‌ چه‌ندین شوێنی له‌نده‌ن، قه‌ته‌رییه‌کان له‌ ماڵ، بازار و شوێنی ئیش و کاری خۆیان نیشته‌جێن‌. ئه‌و گروپه‌ی که‌ قه‌ته‌ر سه‌رۆکایه‌تیی ده‌کرد له‌ ساڵی 2015 ناوچه‌یه‌کی گرنگی بازرگانیی له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی له‌نده‌ن و چه‌ندین دامه‌زراوه‌ی بازرگانی، بانک و تاوه‌ری کڕی. به‌ڵام سه‌رمایه‌گوزارییه‌کانی قه‌ته‌رییه‌کان به‌ ته‌نیا به‌ خانو و تاوه‌ره‌وه‌ سنوردار نابێت به‌ڵکو ڕێکخراوی سه‌رمایه‌گوزاری قه‌ته‌ر ٢٢% پشکی زنجیره‌ مارکێته‌کانی سێنس بێری هه‌یه‌ که‌ به‌ دوه‌م گه‌وره‌ مارکێته‌کانی به‌ریتانیا هه‌ژمار ده‌کرێت و هه‌روه‌ها بوه‌ته‌ خاوه‌نی له‌ ١٧% بازاڕی به‌ریتانیا.

روسیا
به‌پێی زانیارییه‌کانی ماڵیه‌ڕی (بلومبێرگ) روسیا به‌هه‌ستیارییه‌وه‌ مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ قه‌یرانی قه‌ته‌ر ده‌کات به‌وپێیه‌ی په‌یوه‌ندی بازرگانی زۆری له‌گه‌ڵ هه‌ریه‌ک له‌وڵاتانی سعودیه‌ و قه‌ته‌ر هه‌یه‌ و ده‌یه‌وێت بازاڕی نه‌وت جێگیربکات.
روسیا به‌نیازه‌ له‌مانگی دیسه‌مبه‌ری داهاتو بڕی  19.5% پشکه‌کانی گه‌وره‌ترین کۆمپانیای به‌رهه‌مهێنی نه‌وت که‌ (روسنه‌فت)ه‌ به‌بڕی 11 ملیار دۆلار بفرۆشێت به‌قه‌ته‌ر، هه‌ر بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ش روسیا کار بۆ چاره‌سه‌ری کێشه‌ی سوریا ده‌کات به‌جۆرێک کاریگه‌ری له‌سه‌ر وڵاتانی که‌نداو که‌مبکاته‌وه‌.
هاوکات (په‌یمانگای رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست) بڵاویکردۆته‌وه‌ له‌ئێستادا قه‌باره‌ی سه‌رمایه‌گوزاری قه‌ته‌ر له‌گه‌ڵ روسیا 2.5 ملیۆن دۆلاره‌. له‌وبڕه‌ش له‌ساڵی 2013 پشکێکی 500 ملیۆن دۆلار بانکی (ڤی تی بی) کڕی و له‌هه‌مان کاتدا دوهه‌مین گه‌وره‌ترین گرێبه‌ستی خۆی له‌روسیا بۆ کڕینی لە 25% پشکه‌کانی فڕۆکه‌خانه‌ی (پولکۆڤۆ) له‌ شاری ستپێتسبێرگ  ته‌رخانکردوه‌.  
قه‌ته‌ر له‌ماوه‌ی چه‌ند ساڵی رابردودا و به‌تایبه‌تیش پاش هه‌ڵگیرساندنی شۆڕشه‌کانی به‌هاری عه‌ره‌بی، گرنگی زۆری به‌سه‌رمایه‌گوزاری له‌گه‌ڵ روسیا داوه‌ و شیکه‌ره‌وه‌ سیاسییه‌کانیش ئه‌م ستراتیژه‌ی قه‌ته‌ر بۆ زیادبونی کاریگه‌ری وسیا له‌رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست ده‌گێڕنه‌وه‌و پێیانوایه‌ قه‌ته‌ر ده‌یه‌وێت جێگره‌وه‌یه‌ک بۆ رێکخراوی ئۆپێک بدۆزێته‌وه‌و سه‌ربه‌خۆی سیاسی و ئابوری خۆی له‌گه‌ڵ وڵاتانی که‌نداو مسۆگه‌رتر بکات.

ئه‌مەریکا
هه‌رچه‌نده‌ له‌ سه‌ره‌تادا قه‌ته‌ر به‌ ته‌نها له‌ ئه‌وروپا سه‌رمایه‌گوزاریی ده‌کرد، به‌ڵام له‌ ئێستادا هه‌وڵی له‌م شێوه‌یه‌ له‌ ئه‌مریکاش ده‌دات. ڕێکخراوی سه‌رمایه‌گوزاری قه‌ته‌ر له‌ ساڵی 2015 نوسینگه‌ی تایبه‌تی خۆیی له‌ شاری نیۆیۆرک کردوه‌‌ و به‌پێی ستراتیژ و پلانی بازرگانی ئه‌و وڵاته‌ش بڕیاره‌ تا ساڵی 2020 به‌ بڕی 35 ملیار دۆلار له‌ بواره‌ جیاجیاکاندا سه‌رمایه‌گوزاری بکات.
ماڵپه‌ڕی جیهانی (بلومبێرگ) بڵاویکرده‌وه‌ ساڵی رابردو گروپی میدیایی ( بێین)ی قه‌ته‌ری کۆمپانیای فیلمی (میراماکس)ی له‌کالیفۆرنیای ئه‌مه‌ریکا کڕیوه‌ که‌ خاوه‌نی فیلمی خه‌ڵاتکراوی ئۆسکار (په‌لپ فیکشن)ه‌.
هاوکات، به‌پێی زانیارییه‌کانی کۆمیانیای (ریه‌ڵ کاپیته‌ل ئه‌نالیتیک) که‌ بلومبێرگ بڵاویکردۆته‌وه‌، رێکخراوی سه‌رمایه‌گوزاری قه‌ته‌ر چواره‌مین وه‌به‌رهێنه‌ره‌ له‌ئه‌مه‌ریکادا و خاوه‌نی گه‌وره‌ترین ئۆفیسه‌ له‌ویلایه‌ته‌کانی لۆس ئه‌نجلوس و نیۆرک.
 ساڵی رابردوش رێکخراوی سه‌رمایه‌گوزاری قه‌ته‌ری به‌شداری پرۆژه‌یه‌کی 8.6 ملیۆن دۆلاری له‌نیۆرک کرد که‌ پرۆژه‌یه‌کی گرنگی هاوبه‌شه‌ موڵکییه‌کانی (بروکفیڵد)ه‌.

ئێران
ئێران هاوبه‌شی گه‌وره‌ترین و به‌به‌رهه‌مترین بیری گازی سروشتییه‌ له‌که‌نداوی فارس که‌ به‌شی قه‌ته‌ر پێیده‌وترێت ( کێڵگه‌ی گازی باکور) و به‌شی ئێرانیش پێیده‌وترێت (یاشور پاریس). دو له‌سه‌ر سێی ئه‌م کێڵگه‌یه‌ ده‌که‌وێته‌ به‌شی ئاوی قه‌ته‌رو روبه‌ره‌که‌ی 97 هه‌زار کیلۆمه‌تر چوارگۆشه‌یه‌.  به‌هاوکاریکردنی ئێران له‌سه‌روبه‌ندی په‌ره‌پێدانی وێستگه‌ ئه‌تۆمییه‌کانی به‌په‌ره‌پێدان و سه‌رپێخستنی بیری گازی سروشتی هاوبه‌ش، قه‌ته‌ر که‌وته‌ به‌ر سه‌رزه‌نشتی وڵاتانی که‌نداو.
هاوکات، به‌پێی زانیارییه‌کانی ماڵپه‌ڕی (زه‌ ئێران پرۆجێکت)ی ئێرانی، باڵوێزی قه‌ته‌ر له‌تاران رایگه‌یاندوه‌، له‌ئێستادا جگه ‌له‌ هاوبه‌شیکردنی گه‌وره‌ترین کێڵگه‌ی گازی سروشتی، قه‌باره‌ی بازرگانی قه‌ته‌ر و ئێران نزیکه‌ی 500 ملیۆن دۆلاره‌ له‌ساڵێکدا و هه‌وڵی زیادکردنیشی ده‌ده‌ن له‌ئاینده‌دا.


مێژوی پەیوەندی و ناکۆکی نێوان قەتەر و وڵاتانی كەنداو
ململانێ و ناكۆكی نێوان قه‌ته‌ر و وڵاتانی كه‌نداو مێژویه‌كی دورودرێژی هه‌یه‌ كه‌ دابه‌شیده‌كه‌ین به‌سه‌ر چوار قۆناغی سه‌ره‌كیدا:
قۆناغی یه‌که‌م: دوای رێکەوتنامەی سایکس بیکۆی سالی 1916 میراتی عوسمانیەکان بەئاشکرا لە نێوان زلھێزەکانی ئەوكات دابەشکرا، بەڵام وڵاتانی کەنداو ھیچ سەربەخۆییەکان بەخۆیەوە نەدیت تا شەستەکان سەدەی رابردو کە ھەریک لە وڵاتانی کوێت وبەحرێن و ئیمارات وعومان سەربەخۆی خۆیان راگه‌یاندو لەژێر هه‌ژمونی ده‌سه‌ڵاتی ئینگلیز چونه‌ده‌ره‌وه‌. بەڵام قەتەریەکان مانەوە  تا سالی 1971 و پرسی دواكه‌وتنی قه‌ته‌رییه‌كانیش بوه‌ جێگای پرسیاری رای گشتی، تا لە ساڵی 1986 دا رۆژنامەی نیۆرك تایمز بابەتێكی نهێنی نێوان سعود‌ییه‌کان و ئینگلیزه‌کانی بڵاوكرده‌وه‌ كه‌تێیدا ئاشكرای كردبو سعودییه‌كان بە ھیچ شێوەیەك لەگەڵ سەربەخۆی قەتەر نەبون، هه‌ر ئه‌م نامه‌یه‌، له‌ دوای وه‌رگرتنی سه‌ربه‌خۆیی قه‌ته‌ریه‌کان، بوه‌ خاڵی سه‌ره‌تای مێژوی لێکترازانی جیۆپۆلۆتیکی ولاتانی کەنداو به‌شێوه‌یێکی گشتی و نێوان قه‌ته‌ر و سعودیه‌ به‌تایبه‌تی.
 قۆناغی دوه‌م: لە ناوه‌ڕاستی حەفتەکان کۆمەلێك گۆرانکاری رویاندا كه‌ به‌جۆرێك له‌جۆره‌كان كاریگه‌رییان له‌سه‌ر په‌یوه‌ندی نێوان قه‌ته‌ری تازه‌ سه‌ربه‌خۆو وڵاتانی كه‌نداو هه‌بو. لە ھەموشیان گرنگتر رێکەوتنامەی جەزائیری سالی 1975 لە نێوان عیراق و ئێران بو که‌ تا رادەیێك دەرچەی جوگرافیای کەنداوی بچوك کردوە، ھەروەھا شۆرشی سالی 1979 لە ئێران و هاتنه‌پێشه‌وه‌ی شیعه‌كان وایکرد کە کاریگەری لە سەرجیۆپۆلۆتیك و جیۆئیکۆنۆمیکی کەنداو ھەبێت، چونکە ئێران هێنده‌ی ھەمو وڵاتانی کەنداو سنوری ئاوی لەگەل قه‌ته‌ردا ھەیە، گۆڕانه‌ جیۆسیاسیه‌ش به‌ دلی قه‌ته‌ریه‌کان بو. بەڵام هه‌مو ئه‌و ڕوداوانه‌ نه‌بونه‌ هۆی ڕاسته‌وخۆ ده‌ستپێکردنی ململانێیه‌کان له‌ که‌نداو، چونکه‌ ئه‌وکات قه‌ته‌ر وه‌ك ئێستا وڵاتێكی گه‌وره‌ و کاریگه‌ر نه‌بو له‌ ئاستی سیاسی و ئابوری و بازرگانیدا.
 قۆناغی سێیه‌م: سەرەتای بەربەستەکان و کێشەی لێك ترازان لە جەنگی دوەمی کەنداو روی دەرخست کاتێك (سه‌دام حسێن) ‌ھێرشی کردە سەر کوێت لە سالی 1990دا، لە دوای ئه‌و هێرشه‌ هاوسه‌نگی ‌ھێز به‌ته‌واوه‌تی له‌ناوچه‌كه‌ گۆڕدرا و پارسه‌نگی هێز له‌به‌رژه‌وه‌ندی تایبەتی سعودییه‌ شكایه‌وه‌و بە ھاوکاری ئەمریکا ئەم رۆڵە جیۆپۆڵۆتیکەی له‌ناوچه‌كه‌دا گرتە دەست.
به‌مجۆره‌ لە ناوەراستی ساڵانی نه‌وەدەکان، قەتەر به‌مه‌به‌ستی ده‌رچون له‌وگرێ ده‌رونیه‌ی كه‌به‌رامبه‌ر سعودییه‌ بۆی دروستبوبو، کەوتە ھەڵپەی دروستکردنی پەیوەندی لەگەل زۆربەی وڵاتانی زلھێزی جیهان و ناوچەکە لەوانەش ئەمریکا، بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ش ده‌رگای بۆ جێگیركردنی گه‌وره‌ترین بنکەی سەربازی  ئەمریکی لە ناو خاکی خۆیدا كرده‌وه‌و هاوكات پەیوەندی لەگەل ئیسرائیل و روسیا و چین و ئێران وچەند وڵاتێکی دیكه‌ی ناوچەکە دروستكرد، لە هێرشه‌ تیرۆرستییه‌كه‌ی 11 سیپتێمبەری سه‌ر ئه‌مه‌ریكا سالی 2001  و روخانی رژێمی عێراق لە ساڵی 2003 ، قەتەر ھەمو جۆرە هاوكارییه‌كی پێشكه‌شی رۆژئاوا كرد، ئەمەش وایکرد ببێتە ھاوپەیمانێکی پراکتیکی سەر پەراو لەگەڵ رۆژئاوا، ئەم رۆلانە وای کرد گەشەپێدانە جیۆسیاسەکەی دەربخات، سعودیه‌ش به‌م جموجوڵه‌ سیاسییانه‌ی قه‌ته‌ر دڵخۆشنه‌بو چونكه‌ هه‌ستیده‌كرد تارەدەیێك رۆلە جیۆپۆلۆتیکی و جیۆئیکۆنۆمیکی لێوه‌رگیراوه‌ته‌وه‌،  ئه‌مانه‌ش زیاتر‌ ده‌رگای ململانێیه‌کانیان له‌نێوان قه‌ته‌ر و وڵاتانی كه‌نداو كرده‌وه‌.
قۆناغی چواره‌م: شۆڕشه‌كانی بەھاری عەرەبی لە ساڵی 2011  زیاتر په‌رده‌ی له‌سه‌ر کێشەکانی قەتەر لەگەڵ وڵاتانی سعودییه‌ و بەحرێن وئیمارات و میسر هه‌ڵدایه‌وه‌ كه‌ تا ئه‌و ساته‌ش كێشه‌كان شێوەیەکی ناراستەوخۆی وەرگرتبو، بەڵام لەگەڵ ھەڵکردنی کڵپەی بەھاری عەرەبی لە وڵاتانی تونس ومصر و لیبیا وسوریا ویەمەن، کێشەکانی جوگرافیای ھێز زیاتر زه‌قبونه‌وه‌ و پاساوی پاڵپشتیكردنی گروپ و هێزه‌ سێبه‌ره‌كانی سه‌ربه‌ ئێران و گروپه‌ تیرۆرستییه‌كان، سیاسه‌تی خراپی كه‌ناڵی جه‌زیره‌و ده‌ستوه‌ردان له‌پرسه‌ ناوخۆییه‌كانی وڵاتانی دیكه‌ی كه‌نداو ئه‌و بیانوانه‌ بون كه‌به‌هۆیانه‌وه‌ سعودیه‌ و وڵاتانی دیكه‌ی كه‌نداو بڕیاریاندا قه‌ته‌ر بخه‌نه‌ گۆشه‌ی په‌راوێزخراو ناچاری بكه‌ن بگه‌ڕێته‌وه‌ بازنه‌ی پاراستنی به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانیان.
سزاكانی وڵاتانی كه‌نداو بۆ سەر وڵاتی قەتەر
لەگەڵ بڕیاردانی بچڕاندنی پەیوەندی وڵاتان دژ بە قەتەر، هه‌ریه‌كه‌ له‌ "سعودییه‌ و ئیمارات و به‌حره‌ین و میسر و لیبیا و یه‌مه‌ن"،  ئەم رێکارانەیان جێبەجی کرد:
یه‌كه‌م: بڕینی په‌یوه‌ندییه‌ دیپلۆماسییه‌كانیان له‌گه‌ڵ قه‌ته‌ر و دانانی ٤٨ كاتژمێر بۆ نوێنه‌رایه‌تی و كونسوڵخانه‌كانی قه‌ته‌ر تا وڵاته‌كانیان جێ بهێڵن.
دوه‌م: رێگریكردن له‌هه‌مو هاوڵاتییه‌كی قه‌ته‌ری كه‌ بیه‌وێت بچیته‌ خاكی ئه‌و وڵاتانه‌وه‌ و داخستنی سنوره‌كان به‌ڕویاندا.
سێهه‌م: دانانی ته‌نها ١٤ رۆژ بۆ هاوڵاتیانی قه‌ته‌ر تا له‌و وڵاته‌ن بچنه‌ ده‌ره‌وه‌ و بگه‌ڕینه‌وه‌ بۆ قه‌ته‌ر.
چواره‌م: وه‌ستاندنی گه‌شته‌ ئاسمانییه‌كان و رێگریكردن له‌ هه‌مو گه‌شتێكی ئاسمانی له‌گه‌ڵ قه‌ته‌ردا.
پێنجه‌م:  داخستنی سه‌رجه‌م سنوره‌ ئاوی و ئاسمانییه‌كان له‌ ماوه‌ئ ٢٤ كاتژمێریدا.
شه‌شه‌م: قه‌ده‌غه‌ كردنی هه‌مو كه‌ناڵه‌ راگه‌یاندنه‌كانی قه‌ته‌ر له‌ وڵاتانه‌.
حه‌وته‌م: بردنی هێز بۆ پاراستنی سنوره‌ ئاوییه‌كانیان له‌گه‌ڵ قه‌ته‌ر.
هه‌شته‌م: گفتوگۆكردن له‌گه‌ڵ وڵاتانی هاوبه‌ش و كۆمپانیا هاوبه‌شه‌كانیان بۆ مامه‌ڵه‌ نه‌كردن له‌گه‌ڵ قه‌ته‌ردا.

هۆکارەکانی بچڕاندی پەیوەندی لەگەڵ وڵاتی قەتەر

1.    گازی سروشتی
رەگ و ریشەی قەیرانی قەتەر و بەتایبەتی كێشەی لەگەڵ وڵاتی سعودیە بۆ 22 ساڵ بەر لە ئێستا دەگەڕێتەوە، ئەوەش كاتێك لە ساڵی 1995 باوكی ئەمیری ئێستای قەتەر، (شێخ تەمیم بن حەمەد ئەلتانی) كودەتای بەسەر باوكیدا كرد كە دۆستی وڵاتی سعودییە بو، دواتریش هەر لەسەر دەستی ئەودا یەكەم كاروانی گازی سروشتی قەتەر رەوانەی بازاڕەكانی دەرەوە كرا. هەناردەكردنی گازی سروشتی سەرەتایەك بو بۆ دەوڵەمەندی قەتەرییەكان و ئارەزوی خۆجیاكردنەوەیان لە وڵاتانی دیكەی كەنداو. قەتەر بوە دەوڵەمەندترین وڵاتی جیهان، بە جۆرێک لە ئێستادا داهاتی ساڵانەی هەر تاكێكی قەتەری نزیكەی 130 هەزار دۆلارە.
بەپێی راپۆرتێكی (بلومبێرگ) ئەوەی وڵاتانی دراوسێی و سعودیەی توڕەكرد بریتیبو لە هاوبەشیكردنی ئێران لە كێڵگەی گازی باكوری قەتەر، كە تەنها سەرچاوەی گازی سروشتی قەتەرە. هاوكات، بەهۆی كاریگەری فرۆشتنی گازی سروشتی كە سەرەتا سعودییەكان بێبەها سەیریان دەكرد، سیاسەتی دەرەوەی قەتەر ئارەزوی سەربەخۆیی و سەركێشی زیاتری دەكرد، لەو چوارچێوەیەشدا پەیوەندییەكانی لەگەڵ ئێران و ئەمەریكا پتەوكرد كە دو جەمسەری جیاواز و پێچەوانەی سیاسەتكردنن لەجیهاندا، راپۆرتەكەی بلومبێرگ ئاماژەی بەوەكردوە پاش ئەوەی قەتەر تێگەشت لەڕوی ستراتیژییەوە روسیا رێگری لە گواستنەوەی گازی سروشتیەكەی دەكات بەناو خاكی سوریادا، ساڵی رابردو گرێبەستێكی بەبەهای 2.7 ملیار دۆلار لەگەڵ كۆمپانیای رۆسنەفتی روسی واژۆكرد، ئەوەش بەمەبەستی وەبەرهێنان لە كێڵگەكانی گازی سروشتی ئەو وڵاتە، بەمەش قەتەر لەلایەك هەوڵی سەربەخۆبونی لەرێكخراوی وڵاتانی هەناردەكاری نەوت (ئۆپێك) دەدا كە لەژێر هەژمونی سعودیەدایە، لەلایەكی دیكەش روسیای هێنایە ناو هاوكێشەی سیاسەتەكانی خۆی و ناوچەكە. بەوپێیەش روسیا لەسەر هێڵێ پشتگیریكردنی ئێران و بەرەی دژایەتیكردنی سیاسەتی ئەمەریكاو سعودییە لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا هەنگاوینا. بەم شێوەیەش گرێبەستەكەی قەتەر لەگەڵ روسیا نیشانەیەكی گەورەی خستە سەر جموجوڵە نائاساییەكانی سیاسەتی دەرەوەی قەتەر و سعودییەی زیاتر توڕەكرد.
هەوڵێكی دیكەی قەتەر كە وڵاتانی كەنداوی بێزارکرد، بریتیبو لەگەیاندنی گازی سروشتی بە هەمان بازاڕی نەوتی وڵاتانی كەنداو، ئەوەش لەڕێگەی توركیا و وڵاتانی دیكەی ئەوروپییەوە، لێرەشەوە قەتەر وەك كیانێكی جیاواز و سەربەخۆ لەوڵاتانی ناوچەکە خۆی وێناکرد.
بەپێی زانیارییەكانی (سی ئێن ئێن) لەساڵی 2005 یشدا بەبیانوی تاقیكردنەوەی توانای كێڵگەكە بۆ ئەو بڕی هەناردەكردنەی كە وڵاتەكەی كردە گەورەترین هەناردەكاری گازی سروشتی لەجیهاندا، قەتەر بۆماوەی دو ساڵ دەستی لە بەرهەمهێنانی گازی سروشتی كێڵگەی باكور هەڵگرت كە تێیدا شەریكی ئێرانە، ئەمەش فشارێكی زۆری خستە سەر وڵاتانی دراوسێی لەكەنداو كە سەرچاوەیەكی گرنگی گازی سروشتیان قەتەربو، دواجار دەركەوت هۆكاری سەرەكی دەستهەڵگرتنی لەو كێڵگەیە پەیوەندی بە ناهەمواری دۆخی ئێران و لاسەنگی توانای بەرهەمهێنانی ئەو وڵاتەوە هەبو لە كێڵگە شەریكییەكەیاندا، پاش گەیشتنی توانای بەرهەمهێنانی ئێران بەهەمان ئاستی قەتەر، بەرهەمێهان لەبیری گازی باكوردا دەستیپێكردەوە.
گازی سروشتی وەك هۆكارێك بۆ گۆڕینی ئاراستەی قەتەر بۆ جەمسەری روسیا-ئێران-سوریا، پاش ئەوەی قەتەر بوە گەورەترین هەناردەكاری گازی سروشتی و دەوڵەمەنترین وڵاتی جیهان لەسەر ئاستی داهاتی تاك، ئەم وڵاتە جموجوڵەكانی بەئاراستەی سەربەخۆ كاركردن و هاتنەدەرەوەی لەژێر هەژمونی سعودیە و وڵاتانی كەنداو دەركەوتن. بەتایبەتیش لەیارمەتیدانی گروپە چەكدارەكانی سەر بەئێران و چونە نێو جەمسەربەندی ئابوری بەگرێبەستی گازی سروشتی لەگەڵ روسیا و هاوكاریكردنی رێكخراوی ئیخوان موسلیمین.
سەرەتا قەتەر هاوكاری لایەنە ئۆپۆزسیۆنەكانی سوریای دەكرد كەبەرەی دژ بە ستراتیژی ئێران و روسیا بون و بە كۆپییە بچوكەكەی سعودییە ناسرابو. دواتر كە تێگەشت لەڕوی ستراتیژییەوە روسیا رێگە بەتێپەڕبونی گازی سروشتییەكەی نادات بەنێو خاكی سوریادا، قەتەر بیری لەڕێگەیەك بۆ نزیكبونەوە لەروسیاكردەوە و بۆئەوەش كۆمپانیای قەتەر گاز ئەو گرێبەستە گەورەیەی لەگەڵ روسنەفتی روسی واژۆكرد، كە گوژمەكەی 2.7 ملیار دۆلار بو. هاوكات، وەك لەسەرەوە ئاماژەی پێكرا، قەتەر شەریكی ئێرانە لەگەورەترین بیری گازی سروشتی كە كێڵگەی گازی سروشتی باكورە. بەمجۆرە تێگەشت لەڕوی ستراتیژی بازرگانی و هەناردەكردنی گازی سروشتییەوە پێویستە گرنگی زیاتر بە جەمسەری ئێران روسیا بدات و خۆی لە وابەستەبون بە وڵاتانی كەنداو هەژمونی سعودییە رزگار بكات.
ئەو هەنگاوانەی قەتەر كە جەمسەرگیری ئێران-روسیای رونتركردەوە و سعودییەی زیاتر توڕەكرد كەمكردنەوەی بڕی هەناردەكردنی گازی سروشتی بو بۆ وڵاتانی دراوسێی لەكەنداو، لەكاتێكدا خواستی وڵاتانی ناوچەكە بۆ گازی سروشتی زیاتر دەبو.  
2.    كەناڵی جەزیرە
كەناڵی جەزیرە یەكێكە لە كاریگەرترین كەناڵە ئاسمانییەكانی ناوچەكە و وڵاتانی عەرەبی كە كاریگەری لەسەر زۆرپرسی سیاسی پەیوەندیدار بە وڵاتانی كەنداو هەیە و لەلایەن وڵاتی قەتەرەوە پشتگیری دارایی و سیاسی دەكرێت.
ئەم كەناڵە بەدەر نیە لە هۆكارەكانی پەراوێزخستنی قەتەر بەوپێیەی سعودیە و وڵاتانی كەنداوی لەماوەی 10 ساڵی رابردودا بەردەوام كەناڵی جەزیرەیان بە دەستێوەردان لەكاروباری ناوخۆی وڵاتەكانیان و پشتگیریكردنی گروپ و حزبە تیرۆرستییەكان و هۆكاری كێشە و ئاڵۆزییەكانیان لەقەڵەمداوە.
بە نمونە جەزیرە لەشۆڕشەكانی بەهاری عەرەبیدا لەلایەن وڵاتانی عەرەبییەوە بەوە تاوانباردەكرا كە پشتیوانی خۆپیشاندەرانەو بەردەوام هانی ئاڵۆزبونی بارودۆخەكە دەدات. هاوكات، پشتگیریكردنی رێكخراوی ئیخوان موسلیمین لە وڵاتی میسر و پاڵپشتیكردنی نەیارانی (حوسنی موبارەك) تا روخانی و هاتنە پێشەوەی (محمد مورسی) لەبەرەی ئیخوان موسلیمین یەكێكی دیكە بوە لەو تۆمەتانەی كە دراوەتە پاڵ كەناڵی جەزیرە و بەردەوام لەلایەن سعودییە و وڵاتانی دیكەی كەنداوەوە ناویهێنراوە، بلۆككردنی سایتەكەیان لەلایەن هەریەك لەوڵاتانی سعودیە، ئیمارات و بەحرەین لەمانگی ئایاری ئەمساڵدا ئاماژەیەكی دیكەی توڕەیی ئەو وڵاتانە بو لە سیاسەتی كەناڵی جەزیرە.
جەزیرە لەوێدا نەوەستا، بەڵكو بەردەوامبو لەسیاسەتی پەخش و كاری رۆژنامەنوسی خۆی تا دواتر لەمانگی ئایاری ساڵی 2017 دا ئیمێڵێك هاككرا كە باڵوێزی ئیمارات بۆ ئەمەریكای ناردبو كۆمەڵێك زانیاری ئیحراجكەری بۆ ئیمارات ئاشكراكردبو،  تێیدا دەركەوت ئیمارات پشتگیری گروپێكی پشتیوانی ئیسرائیل بەناوی "رێكراوی بەرگریكردن لە دیموكراسییەكان" دەكات، كەناڵی جەزیرەش قسەی لەسەر ئەو ئیمێڵە كردوە و بڵاویكردۆتەوە، ئەوەش هێندەی تر ئیمارات و كەنداوییەكانی لەوڵاتی قەتەر توڕەكرد.
بەمجۆرە دژایەتیكردن و تۆمەتباركردنی وڵاتی قەتەر بە پشتیوانیكردنی تیرۆر و رۆڵی جەزیرە لەو پشتیوانیكردنەدا بەردەوامبو، تا سعودیە بڕیاریدا تەواوی ئۆفیسەكانی لەوڵاتەكەی دابخات و مۆڵەتی كاركردنەكەشی لێوەرگرێتەوە، ئەوەش بەبیانوی زەمینەسازی بۆ جێبەجێكردنی پلانی تیرۆرستان و پشتگیریكردنی میلیشیا حوسییەكان لەوڵاتی یەمەن و هەوڵدان بۆ شكاندنی پلەبەندییە نێوخۆییەكانی سعودیە.
هەرچەندە بەردەوام كەناڵی جەزیرە ئەو تۆمەتانە رەتدەكاتەوە و دەڵێت" كەناڵەكەیان پشتگیری هیچ جۆرە ئایدۆلۆژی و گروپ و حكومەتێك ناكات"، بەڵام بەرپرسی نوسینگەی (بی بی سی عەرەبی) لەدەوحە، فیراس كیلانی، دەڵێت "مەسەلەی چاكسازی میدیایی و گۆڕینی سیاسەتی جەزیرە، یەكێك دەبێت لەو مەرجەكانی ئاسایبونەوەی پەیوەندییەكانی قەتەر و وڵاتانی دیكەی كەنداو".
هەر لەبارەی رۆڵی كەناڵی جەزیرە لە تۆخبونەوەی گرژی و ئاڵۆزییەكانی قەتەر و وڵاتانی دیكەی كەنداو، (سوڵتان سعود ئەلقاسمی) میدیاكاری بەناوبانگی ئیماراتی لەلێدوانێكیدا بۆ (بی بی سی) دەڵێت "ساڵی 2002 وڵاتی سعودییە زۆر توڕە بو لەئاشكراكردنی پلانی ئاشتی وڵاتەكەی بۆ ململانێی نێوان ئیسرائیل و فەلەستین لەلایەن كەناڵی جەزیرەوە و بەو هۆیەشەوە باڵوێزی خۆی لە قەتەر كێشایەوە".
ساڵی 2014 ش لەبەرامبەر گرژییەكی دیكەی دیبلۆماسی كە هەریەك لە سعودیە و بەحرەین و ئیمارات باڵوێزی خۆیان لە قەتەر كێشابوەوە، جارێكی دیكە قەتەر بەڵێنیدا بەهبچ جۆرێك دەستوەرنەداتە كاروباری ناوخۆی وڵاتانی كەنداو چ لەڕوی میدیایی و چ لەڕوی سیاسیەوە.
هەر لەبارەی تێوەگلانی جەزیرە لە سەرهەڵدانی قەیرانی قەتەر، بەڕێوەبەری رێگەپێدراوی كەناڵی (جەزیرە ئینگلیزی) لە دەوحە بە (بی بی سی) راگەیاندوە، قەیرانی ئێستای قەتەر كەناڵی جەزیرە روبەڕوی بارودۆخێكی نوێ و ئاڵەنگاری دیكە دەكاتەوە، چونكە ئەوانەی كە تەنها لایەنێكی چیرۆكەكان دەبینن پێیانوایە جەزیرە پشتگیری رێكخراوی ئیخوان موسلیمین یان هەر گروپێكی دیکە دەكات.
لەلایەكی دیكەوە، (ئێچ ئەی هێڵەر) بەرپرس لەئەنجومەنی ئەتڵەنتیك، لەبارەی سیاسەتی كەناڵی جەزیرە وەك هۆكارێك بۆ قەیرانی قەتەر دەڵێت "ئەو بۆچونە دروستبوە كە كەناڵی جەزیرە پشتگیری و پشتیوانی رێكخراوی ئیخوان موسلیمین دەكات و پەیوەندی باشی لەگەڵ ركابەرە سەرسەختەكەی سعودییە لەناوچەكە هەیە، كە وڵاتی ئێرانە، كاریگەری ئەو لایەنانەی لەناوچەكەدا زیادكردوە، لەبەرئەوە گۆڕینی سیاسەتی میدیایی قەتەر و كەناڵی جەزیرەش بەتایبەتی بەشێك دەبێت لە هەوڵەكانی سعودییە و ئەمەریكا و وڵاتانی دیكەی كەنداو بۆ نزیككردنەوەی سیاسەتی قەتەر لە سیاسەتی سعودییە."
هەر لەوبارەیەوە، (دێڤد رۆبێرت)، پسپۆڕ لەكاروباری قەتەر لەكۆلێژی شاهانەی لەندەن پێیوایە، پرسی گۆڕینی سیاسەتی كەناڵی جەزیرە دەخرێتە سەر مێزی گفتوگۆی وڵاتانی كەنداو و میسر بەتایبەتی لەگەڵ قەتەر و بەشێك دەبێت لەو داواكارییانەی كە دەیانەوێت قەتەر بۆیان جێبەجێ بكات.

كاریگەری سیاسەتی دەرەوەی قەتەر لەسەر كەناڵی جەزیرە
شیكەرەوانی سیاسی و میدیاكارانی جیهانی گەشتونەتە ئەو بڕوایەی سیاسەتی  كەناڵی جەزیرە هاوئاوازە لەگەڵ سیاسەتی دەرەوەی قەتەر و لەكاتی گۆڕانی هەل و مەرجە سیاسییەكاندا، سیاسەتی ئەو كەناڵەش گۆڕانكاری بەسەرهاتوە، لەمبارەیەوە، یەكێك لەهەواڵسازەكانی كەناڵی جەزیرە بە نیۆرك تایمزی راگەیاندوە "فەرمانمان بۆهات كە بە هیچ جۆرێك دەست بۆ هیچ پرسێكی پەیوەندیدار بە وڵاتی سعودییە نەبەین بەبێ گەڕانەوە بۆ سەروی خۆمان" .
هاوكات، (بی بی سی) لە راپۆرتێكیدا ئاماژەی بەوە كردوە، لەكۆتایی ساڵی 2007 و لەسەروبەندی گەشەكردنی وزەی ئەتۆمی ئێراندا، وڵاتی قەتەر سعودییەی دڵنیاكردۆتەوە كە سیاسەتی راگەیاندنی وڵاتەكەی و بەتایبەتیش جەزیرە بەدڵی سعودییە دەبێت و چیتر نیگەرانیان ناكەن.
لەبارەی پرسی جەزیرە لەرێككەوتنەكانی قەتەر و وڵاتانی كەنداودا، پرۆفیسۆ (نوحە میلۆر) شارەزای بواری میدیای عەرەبی لە زانكۆی بێدفۆردشێر  دەڵێت "جەزیرە هۆكارێكی توڕەكردنی وڵاتانی كەنداوە، بەتایبەتیش سعودییە و میسر، بەڵام  كۆتایهێنان بە پەخشی ئەو كەناڵە بەشێك نابێت لەداواكارییەكانی وڵاتانی كەنداو لەقەتەر، بەڵكو رون و ئاشكرایە كە داوای گۆڕینی سیاسیەتی كەناڵەكە و نزمكردنەوەی تۆنی ئیشكردنی دەكەن". هاوکات دەشڵێت "ئەو داواكارییەش بەهۆی ئەوە دەبێت كە سیاسەتی دەرەوەی قەتەر ناچار دەبێت گۆڕانكاری لە شێوازی كاركردن و خواستی وڵاتەكەی سەركێشی بكات و راگەیاندنیش بەشێك دەبێت لەو گۆڕانكارییانە."
بەمجۆرە دەبینین كەناڵی جەزیرە بەشێكە لەگرژی و ئاڵۆزییەكانی ئەمدوایەی قەتەر و وڵاتانی كەنداو بەو هۆیەشەوە هەریەك لە وڵاتانی سعودیە، میسر، بەحرەین، ئیمارات و چەند وڵاتێكی تر بەفەرمی داوای داخستنی كەناڵی جەزیرەیان كردوە، هەرچەندە وەزیری دەرەوەی قەتەر رەتیدەكاتەوە پرسی كەناڵی جەزیرە بخاتە سەر مێزی گفتوگۆ، بەڵام  كاردانەوەكان پێماندەڵێن جەزیرە بەشێك دەبێت لە پرسی گفتوگۆ و چارەسەری نێوانیان.

بەشێك لەو كارانەی جەزیرەیان خستۆتە ژێر پرسیاری وڵاتانی كەنداو
- كەناڵی جەزیرە-عەرەبی پشتیوانێكی تەواوی شۆڕشەكانی بەهاری عەرەبی بو،  لەنێوان ئەو بیروبۆچونە زاڵانەی لەناوچەكەدا هەبو، بە ئاشكرا پشتیوانی هێڵی ئیسلامی و بەتایبەتیش بەرەی ئیخوان موسلیمینی دەكرد.
- كەناڵی جەزیرە وەك یەكێك لەپایەكانی سیاسەتی دەرەوەی قەتەر سەیردەكرێت و خۆشی لەگەڵ هەنگاوە سەركێشییەكانی سیاسەتی دەرەوەدا گونجاندوە و بەپێی دۆخە سیاسییە جیاوازەكان، باری سیاسەتی ئیشكردنی خۆی گۆڕیوە.
- پاش روخانی دەسەڵاتی (محمد مورسی) لەساڵی 2013، بەهۆی پشتگیرییەكانی لە ئیخوان موسلیمین و دەسەڵاتی مورسی، جەزیرە بوە هۆكارێكی سەرەكی دروستبونی گرژی و ئاڵۆزییەكانی نێوان میسر و قەتەر.
- شێوازی كاركردنی جەزیرە بۆ پەخشكردنی كارو چالاكییەكانی داعش لە سوریا و عێراق لەتەواوی میدیاكانی جیهان جیاوازتر بو و پرسیاری گەورەی لەلایەن وڵاتانی كەنداوەوە لەسەر دانرابو.
- بەهەمان شێوە، جیاواز لە تەواوی كەناڵەكانی جیهان، جەزیرە وشەی داعشی بۆ دەوڵەتی ئیسلامی لەعێراق و شام بەكارنەدەهێنا، بەڵكو داعشی بە "دەوڵەتی رێكخراوەكە" ناودەبرد، كە زۆر دورنەبو لەو ناوەی داعش لەخۆی نابو.
- لەساڵی 2015 دا وشەیەكی زۆر ئەرێنی بۆ رێكخراوە رادیكاڵە توندڕەوەكان بەكاردەهێنا كە ئەویش وشەی " شۆڕشی سوننەكان " بو.
- لەمانگی شوباتی 2015 جەزیرە ئیدانەی هێرشەكانی میسری بۆسەر بنكەی گروپە تیرۆرستییەكان لە لیبیا كرد و وێنەی قوربانیانی مەدەنی بەجۆرێك پەخشكرد كە هەستی بەزەیی لای بینەران دەوروژاند، ئەمەش میسری زۆر توڕەكرد.

3. نزیكبونەوە لە ئێران
یەكێك لە سەركێشییەكانی وەزارەتی دەرەوەی قەتەر لەگەڵ وڵاتانی كەنداو بەتایبەتیش سعودییە، نزیكبونەوەیەتی لەوڵاتی ئێران و پشتگیریكردنی ئەو گروپ و تەیارە ئیسلامیانەیە كە ئێران پشتگیرییان دەكات.
تەقینەوەی تەنگەژە سیاسەكانیش بەهەمان شێوە لە پرسێكی پەیوەندیدار بە وڵاتی ئێران دەستیپێكرد، بەتایبەتی دوای سەردانەكەی دۆناڵد ترەمپی سەرۆكی ئەمەریكا بۆ وڵاتانی كەنداو، داوای راگرتنی سەرچاوە داراییەكانی داعش و كەمكردنەوەی هەژمونی ئێرانی لەناوچەكەدا كردبو. وڵاتی قەتەریش ئەو داوایەی رەتكردبوەوە، بەڵام دواتر تەواوی زانیارییەكانی كۆبونەوەكە لەلایەن ئاژانسی هەواڵی قەتەرییەوە ئاشكرا كرا و ئەوەش وڵاتانی كەنداوی گەیاندە ئەو بڕیارەی كە لەڕوی دیپلۆماسی و داراییەوە قەتەر پەراوێزبخەن، چونكە پێیانوابو وڵاتی قەتەر بەمەبەست ئەو زانیارییانەی ئاشكراكردوەو مەبەستی سەرەكی بریتی بوە لە نیشاندانی راستگۆیی و دڵسۆزی بۆ ئێرانییەكان.
جگە لە وڵاتانی كەنداو، ئەمەریكاش كە گەورەترین بنكەی سەربازی لەوڵاتی قەتەرە و نزیكەی 10 هەزار سەربازی لەو وڵاتەدانیشتەجێكراوە، لەبەرامبەر ئەو هەڵوێستەی قەتەردا بێوەڵام نەبو، جگەلەوەی ئاشكراكردنی زانیارییەكانی كۆبونەوەكەی ئیدانەكرد، هاوكات لەلێدوانێكیدا دۆناڵد ترەمپی سەرۆكی ئەمەریكا قەتەری بە هاوكاریكردنی تیرۆرستان تۆمەتباركرد.
ئەوەی زیاتر ئاگرەكەی خۆشكرد لە سەروبەندی قەیرانەكەدا، ئەنجامدانی پەیوەندییەكی تەلەفۆنی بو لەنێوان میری قەتەر و سەرۆكی تازەهەڵبژێردراوی ئێران، رۆحانی كە تێیدا سەرۆكی ئێران ئامادەیی خۆی بۆ هەمو جۆرە هاوكارییەك و ئاسایكردنەوەی دۆخەكە دەربڕیبو.
جگەلەوە، قەتەر و ئێران سنورێكی دەریایی 250 كیلۆمەتری لەنێوانیاندایە و  شەریكی گەورەترین سەرچاوەی گازی سروشتین لەكەنداوی فارسدا، بەو هۆیەشەوە قەتەر بەجۆرێك لەجۆرەكان هەوڵیداوە لەئێران نزیكبێتەوە. سەرەتا قەتەر پێیباشبو لەڕێگەی سعودیە، ئەردەن، سوریا، توركیاوە گازی سروشتی خۆی بگەیەنێتە وڵاتانی ئەوروپا، بەڵام دواتر بەهۆی كاریگەری سیاسەتی ئێران و هەوڵەكانی قەتەر بۆ دەرچونی لەژێر هەژمونی سعودییە و نیشاندانی جۆرێك لە سەربەخۆیی سیاسی، بەڵام دواتر، بەپێی زانیارییەكانی ماڵپەڕی (dw) ی ئەڵمانی، ئێران بەنیازە گازی سروشتی كێڵگەی (ساوزپارسی)  هاوبەشی نێوانیان لەڕێگای ئێران-عێراق-سوریا- و لەوێشەوە بۆ دەریای سپی ناوەڕاست بگەیەنێتە هەمان بازاڕی وڵاتانی كەنداو.
بەمجۆرە دەرکەوت سیاسەتی دەرەوەی قەتەر مەیلی نزیكبونەوەی لە هێڵی جەمسەربەندی روسیا-ئێران-توركیا هەیە، دواین گرێبەستیش لەم نێوانەدا لەگەڵ روسنەفتی روسی ئەو راستیەی هێندەی تر ئاشكراكرد.
لەژێر كاریگەری ئەم پەیوەندییانەشدا، بەپێی راپۆرتێكی (سی ئێن ئێن)ی ئەمەریكی، سعودییە و وڵاتانی كەنداو پێیانوایە قەتەر  لەهەر یەك لەوڵاتانی سوریا، عێراق، میسر و وڵاتانی عەرەبی پشتگیری ئەو لایەن و گروپانە دەكات كە لە ئێرانەوە نزیكن. لەمیسر پشتگیری (ئیخوان موسلیمین) دەكات كە بەشێك لەوڵاتانی كەنداو بە رێكخراوێكی تیرۆرستی ناویدەبەن. لەكەرتی غەزە پشتگیری حەماس دەكات كە هێزێكە بەتەواوەتی لەژێر كۆنترۆڵی ئێراندایە. لە هەریەك لەوڵاتانی لیبیا و سوریا، قەتەر پشتیوانی ئەو گوروپ و تەیارانە دەكات كە لەبەرەی دژە سعودی و ئیماراتین و زیاتر لەلایەن ئێرانەوە پاڵپشتی سیاسی و دارایی دەكرێن، لەوانە (بەرەی نوسرە) كە سعودییە پێیوایە قەتەر بەردەوام بەشێوەی ناڕاستەوخۆ پشتگیری دەكات. لەعێراقیش بەهەمان شێوە پشتیوانی ئەو سەركردە شیعانە دەكات كە لەئێرانەوە نزیكن. بەهەمان شێوە لەیەمەن، قەتەر بەوە تۆمەتباردەكرێت كە ناڕاستەوخۆ لەسەر هێڵی دژایەتیگردنی حوسییە یاخییەكاندایە كە ئێران پشتگیرییان دەكات.  

4.پرسی تیرۆر
تۆمەتە دیارو ئاشكراكەی سعودییە و وڵاتانی كەنداو بۆ قەتەر، پشتگیریكردنی ئەو وڵاتەیە لەتیرۆرستان، هەرچەندە قەتەر هاوپەیمانێكی گەورەی ئەمەریكایە لەناوچەكە و گەورەترین بنكەی سەربازی لەقەتەرە، بەڵام خودی سەرۆكی ئەمەریكا پشتگیری بۆچونەكەی وڵاتانی كەنداوی كرد و ئەو وڵاتەی بە پشتیوانی تیرۆریستان لەقەڵەمدا. پشتگیریكردنەكانی قەتەریش، وەك نەیارەكانی باسیدەكەن، بەچەند ڕێگایەكە، لەوانە:
أ‌-    ناڕاستەوخۆ لەڕێگای ئێرانەوە:  ماڵپەڕی (بلومبێرگ) ئاشكرایكردوە ئێران و قەتەر پرۆژەی بازرگانی هاوبەشیان هەیەو دیارترینیشیان هاوبەشیكردنیانە لە كێڵگەی گازی باكوری قەتەر یان ئەوەی ئێران پێیدەڵێت (ساوز پارس) لەكەنداوی فارس، وڵاتانی كەنداویش دەڵێن لەو ڕێگایەوە قەتەر پشتگیرییە داراییەكانی دەگەیەنێتە گروپ و بەرەی ئیسلامییە توندڕەوەكانی ناوچەكە كە سعودییە بە مەترسییەكەی گەورە بۆ گەورەبونی هەژمونی دەسەڵاتی ئێران لەناوچەكەدا سەیری دەكات.
ب‌-    لەڕێگای پێدانی بارمتە: یەكێك لەبەرپرسە باڵاكانی ئۆپۆزسیۆنی سوریا كە وەك ناوبژیوان بەشداری ئازادكردنی بارمتەكانی لەدەستی قاعیدە لە سوریا كردوە بە (فاینانشل تایمز)ی راگەیاندوە "گەر دەتەوێت لەوە تێبگەیت قەتەر چۆن هاوكاری تیرۆرستان دەكات، تەنها سەیری مامەڵەكانی ئازادكردنی بارمتە بكە كە لەڕێگەیانەوە ملیۆنان دۆلار دەگەیەنێت بە گروپە رادیكاڵەكان."
چەندین جار قەتەر بڕی پارەی خەیاڵی لەبەرامبەر ئازادكردنی گیراوەكانی داوە بە رێكخراوی تیرۆرستی داعش یان نێوانگیری نێوان داعش و وڵاتانی دیكەی كردوە بۆ ئازادكردنی زیندانیان، سعودیە و وڵاتانی كەنداویش پێیانوایە قەتەر لەو رێگایەوە هاوكارییەكانی دەگەیەنێتە داعش. (فاینانشل تایمز) راپۆرتێكی لەوبارەیەوە بڵاوكردۆتەوە و تێیدا ئاماژەی بەوە كردوە لەمانگی دیسەمبەری 2015 حكومەتی قەتەر نزیكەی (یەك ملیار دۆلار) ی داوەتە میلیشیا شیعەكان لەبەرامبەر ئازادكردنی 26 ئەندامی خێزانی شاهانەی وڵاتەكەی لەباشوری عێراق  و 50 چەكدار لەلایەن گروپە جیهادییەكانی سوریاوە. وەك لە راپۆرتەكەدا هاتوە، قەتەر ئەو پارەیەی داوەتە دو مەترسیدارترین گروپی تیرۆرستی كە لەلیستی رەشدان، ئەوانیش بەرپرسانی ئێرانی و گروپە شەڕكەرەكانی سوریای سەر بەقاعیدەن.
دو دیپلۆماتكاریش ئەوەیان ئاشكراكردوە كە مەبەستی رفاندنی قەتەرییەكان كە گوایا بەمەبەستی راوكردن هاتونبونە عێراق بۆ گەیاندنی ئەو پارەیە بوە بە گروپە پشتیوانەكانی ئێران.
لەبارەی چۆنیەتی دابەشكردنی ئەو یەك ملیۆن دۆلارەش، فاینانشل تایمز لەزاری بەرپرسانی باڵای حكومەتەوە ئاشكرایكردوە بڕی 700 ملیۆن دۆلار دراوە بە بەرپرسیانی ئێرانی و ئەو گروپە میلیشیایانەی كە پشتگیرییان دەكەن، هاوكات بڕی 200 بۆ 300 ملیۆن دۆلاریشی رۆشتوە بۆ گروپە ئیسلامییەكان لەسوریا كە دیارترینیان گروپی (تەحریر ئەلشام)ە كە پێشتر لقێكی سەربە قاعیدە بوە.
ئەوەی پرسیاری زیاتری خستە سەر پەیوەندی قەتەر بە گروپە تیرۆرستتەكانەوە، لێدوانێكی (حەیدەر عەبادی) سەرۆك وەزیرانی عێراق بو كە لەمانگی نیسانی ئەمساڵدا رایگەیاند دەستیان بەسەر ملیۆنان دۆلاری قەتەردا گرتوە كە بەشێوەیەكی نایاسایی لەفڕۆكەی هاتوی ئەو وڵاتەدا گیراوە.
خودی قەتەر بەردەوام تۆمەتی پاڵپشتیكردن لە تیرۆرستان رەتدەكاتەوەو بە كامپێنی درۆكردن دژی گەشەكردنەكانی وڵاتەكەی ناوی دەبات، بەڵام شیكەرەوە سیاسیەكانیش ئەم سەركێشییانەی وەزارەتی دەرەوەی قەتەر لە دەستخستنە ناو پرسە هەستیارەكانی پەیوەندیدار بە تیرۆرو دەربڕینی هاوسۆزی بۆ گروپە رادیكاڵە ئیسلامییەكان هەر لە یاخیبوەكانی (دارفۆری سودانەوە بۆ تاڵیبان لە ئەفغانستان تا دەگاتە حەماسی فەلەستینی ...) بەبەشێكی سەرەكی لە دروستبونی گرژی و ئاڵۆزییەكانی كەنداو دەزانن.

5. ململانێی هه‌ژمونی ده‌سه‌ڵات له‌ناوچه‌كه‌دا
شاره‌زایانی سیاسی كه‌نداو پێیانوایه‌ سیاسه‌تی ده‌ره‌وه‌ی قه‌ته‌ر به‌جۆرێك چالاك و سه‌ركێشیكاره‌ كه‌ به‌به‌راورد به‌ بچوكی وڵاته‌كه‌و كه‌می ژماره‌ی دانیشتوانی جێگای تێڕامانی سیاسه‌تمه‌دارانی جیهانه و سعودییه‌ش جموجوڵه‌كانی قه‌ته‌ر به‌مه‌ترسی بۆ هه‌ژمونی ده‌سه‌ڵاتی خۆی له‌ناوچه‌كه‌ ده‌زانێت،  چونكه‌ كاریگه‌رییه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كانی ئه‌و وڵاته‌ چ له‌روی سیاسی و چ له‌روی ئابورییه‌وه‌ له‌زیادبوندایه‌ و سه‌رنجی زۆربه‌ی وڵاتانی پیشه‌سازی جیهانی هه‌ر له ‌ئاسیای ناوینه‌وه‌ تا ئه‌وروپای خۆرئاواو ئه‌مه‌ریكای لاتین و ئوستورالیا راكێشاوه‌.
له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا، قه‌ته‌ر به‌هاوكاریكردنی چه‌ند رێكخراوێكی ئیسلامی له‌ناوچه‌كه‌ وه‌ك رێكخراوی حه‌ماسی فه‌له‌ستینی كه‌ له‌ئه‌مه‌ریكا له‌ لیستی تیرۆردایه‌، له‌گه‌ڵ په‌ره‌پێدانی به‌رده‌وامی په‌یوه‌ندییه‌كانی له‌گه‌ڵ چه‌ند وڵات و رێكخراوێكی سیاسی و ئاینی نزیك له‌ئێران و هێڵی ده‌سه‌ڵاتداری شیعه‌ له‌ناوچه‌كه‌، هه‌ژمون و ده‌سه‌ڵاتی سه‌ركردایه‌تیكردنی سعودییه‌ی  له‌ كه‌نداو و ناوچه‌ی رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست خستۆته‌ مه‌ترسییه‌وه‌.
چاودێرانی سیاسی قه‌ته‌ر چه‌ند نمونه‌یه‌ك بۆ شه‌ڕی هه‌ژمونی ده‌سه‌ڵات له‌نێوان سعودییه‌ و قه‌ته‌ر له‌ناوچه‌كه‌ و هه‌وڵه‌كانی قه‌ته‌ر بۆ ده‌رچون له‌ژێر هه‌ژمونی سعودییه‌ ده‌خه‌نه‌ڕو، له‌وانه‌:
* ئاراسته‌كردنی سیاسه‌تی ده‌ره‌وه‌ی خۆی به‌شێوه‌یه‌كی سه‌ربه‌خۆیانه‌ و به‌بێ گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ سیاسه‌تی گشتی وڵاتانی كه‌نداو، ئه‌مه‌ له‌كاتێكدا قه‌ته‌ر ئه‌ندامی ئه‌نجومه‌نی هاریكاری كه‌نداوه‌ و رێكه‌وتنی سیاسی و ئابوری له‌نێوان شه‌ش ئه‌ندامی ئه‌م ئه‌نجومه‌نه‌دا هه‌یه‌ كه‌ هه‌ریه‌ك له‌وڵاتانی سعودیه‌، به‌حره‌ین، قه‌ته‌ر، ئیماراتی عه‌ره‌بی یه‌كگرتو، كوه‌یت و عومانه‌ و له‌ژێر هه‌ژمونی سیاسی و ئابوری سعودیه‌داییه‌.
* هاوكاریكردنی چه‌ند به‌ره‌و رێكخراوێكی ئیسلامی نزیك له‌ئێران و وڵاتانی نه‌یاری سعودییه‌ كه‌ مه‌ترسی زیادبونی كاریگه‌ری ئێران له‌ناوچه‌كه‌ زیاترده‌كه‌ن.
* دۆزینه‌وه‌ی رێگای هه‌نارده‌كردن و بازاڕی فرۆشتنی گازی سروشتی و به‌رهه‌می نه‌وت له‌ده‌ره‌وه‌ی رێكخراوی ئۆپێك.
* هاوبه‌شیكردنی ئێران له‌گه‌وره‌ترین كێڵگه‌ی گازی سروشتی و هاوكاریكردنی ئه‌و وڵاته‌ له‌گه‌شه‌پێدانی به‌شه‌ ئێرانیه‌كه‌ی له‌سه‌روبه‌ندی فشاره‌كانی رۆژئاوا و وڵاتانی ناوچه‌كه‌ بۆ راگرتنی وێستگه‌ ئه‌تۆمییه‌كه‌ی.
* دروستكردنی په‌یوه‌ندی توندوتۆڵ له‌گه‌ڵ جه‌مسه‌ره‌ جیاوازه‌ جیهانییه‌كان، بۆ نمونه‌ی روسیا و ئه‌مه‌ریكا كه‌ تائێستا سعودییه‌ نه‌یتوانیوه‌ ئه‌وه‌ بكات، هه‌رچه‌نده‌ ئیداره‌ی ئێستای ئه‌مه‌ریكا هۆشداری داوه‌ته‌وه‌ قه‌ته‌ر له‌هاوكاریكردنی گروپه‌ تیرۆرستییه‌كان، به‌ڵام به‌وپێیه‌ی ئه‌مه‌ریكا گه‌وره‌ترین بنكه‌ی سه‌ربازی ناوچه‌كه‌ی له‌قه‌ته‌ردا جێگیركردوه‌، شیكه‌ره‌وه‌ سیاسییه‌كان پێیانوایه‌ ئه‌مه‌ریكا به‌ئاسانی ده‌ستبه‌رداری په‌یوه‌ندییه‌كانی له‌گه‌ڵ قه‌ته‌ر نابێت، له‌به‌رامبه‌ریشدا روسیا قه‌ته‌ری له‌گه‌وره‌ترین كۆمپانیای نه‌وتی خۆی شه‌ریككردوەو هاوكات په‌یوه‌ندییه‌كی زۆرباشی و دیپلۆماسییان له‌نێواندا هه‌یه‌.
* كڕینی چه‌ك و به‌هێزكردنی په‌یوه‌ندییه‌ سیاسی و سه‌ربازییه‌كانی خۆی له‌گه‌ڵ توركیاو چه‌ند وڵاتێكی كاریگه‌ری دیكه‌ی ناوچه‌كه‌. له‌سه‌روبه‌ندی راگرتنی په‌یوه‌ندییه‌ دیپلۆماسی و بازرگانییه‌كانی وڵاتانی كه‌نداو له‌گه‌ڵ قه‌ته‌ر، په‌رله‌مانی توركیا كه‌ ئێستا له‌به‌ره‌ی نه‌یارانی سعودییه‌ هه‌ژمارده‌كرێت له‌سه‌ر بنه‌مای رێككه‌وتنێكی پیشوه‌خته‌ بڕیاری كردنه‌وه‌ی بنكه‌یه‌كی سه‌ربازی له‌قه‌ته‌ر ده‌ركردو ژماره‌یه‌ك سه‌ربازیشی هه‌نارده‌ی ئه‌و وڵاته‌ كرد.

داواكاری وڵاتانی كه‌نداو
رۆژی 23 ی حوزه‌یرانی ٢٠١٧، وڵاتانی كه‌نداو لیستێك داواكارییان له‌ڕێگه‌ی وڵاتی كوه‌یته‌وه‌ گه‌یانده‌ وڵاتی قه‌ته‌ر و چاره‌سه‌ركردنی كێشه‌كه‌و هه‌ڵگرتنی سزاكانی سه‌ر قه‌ته‌ریان به‌سته‌وه‌ به‌جێبه‌جێكردنی ئه‌و داواكارییانه‌وه‌ له‌ماوه‌ی ته‌نها 10 رۆژدا، داواكارییه‌كانیش كه‌ له‌لایه‌ن هه‌ریه‌ك له‌ سعودییه‌، به‌حره‌ین، میسر، ئیمارات ئاراسته‌كرابون، خاڵەکانیشی بریتی بون له‌:
- داخستنی كه‌ناڵی جه‌زیره‌، به‌و پێیه‌ی كه‌ناڵی جه‌زیره‌ به‌ وته‌ی وڵاتانی كه‌نداو) ده‌ست له‌كاروباری ناوخۆی وڵاته‌كانیان ده‌دات و رۆڵێكی سلبی له‌به‌هاری عه‌ره‌بیدا بینیوه‌و پشتگیری سیاسه‌تی گروپ و رێكخراوه‌ تیرۆرستییه‌كان ده‌كات.
- داخستنی بنكه‌ی سه‌ربازی توركیا له‌قه‌ته‌ر چونكه‌ به‌ڕای وڵاتانی كه‌نداو نیازی خێر له‌ كردنه‌وه‌ی ئه‌و بنكه‌ سه‌ربازییه‌دا نیه‌و كێشه‌ی زیاتر له‌ناوچه‌كه‌دا ده‌هێنێته‌ بون،  چونکە به‌مدواییانە سیاسەتی‌ توركیا و ئێران و روسیا له‌سه‌ر یه‌ك هێڵی بەرژەوەندی خویندنەوەی بۆ دەکرا.
- كه‌مكردنه‌وه‌ی په‌یوه‌ندییه‌ دیپلۆماسی و سیاسییه‌كان له‌گه‌ڵ ئێرانداو كه‌مكردنه‌وه‌ی په‌یوه‌ندییه‌كان ته‌نها بۆ بازرگانیكردن، ده‌ركردنی ئه‌ندامانی گاردی شۆڕشی ئێرانی، مه‌به‌ستیش له‌م مه‌رجه‌ كه‌مكردنه‌وه‌ی هه‌ژمونی ئێرانه‌ له‌ناوچه‌كه‌دا.
- ده‌ستهه‌ڵگرتن له‌پاڵپشتیكردنی رێكخراوه‌ تیرۆرستییه‌كانی وه‌ك داعش و قاعیده‌و رێكخراوی حزبوڵای لوبنانی ... هتد، ئه‌م داواكارییه‌ش هه‌ر زو له‌لایه‌ن قه‌ته‌ره‌وه‌ ره‌تكرایه‌وه‌ و به‌ تۆمه‌ت و دروستكراو له‌قه‌ڵه‌مدرا.
- راگرتنی هه‌مو جۆره‌ په‌یوه‌ندییه‌ك له‌گه‌ڵ رێكخراوی ئیخوان موسلیمین كه‌ له‌لایه‌ن وڵاتانی دیكه‌ی كه‌نداوه‌وه‌ راگیراوه‌.
- راگرتنی مافی په‌نابه‌رێتی و ره‌گه‌زنامه‌ی قه‌ته‌ری به‌هاوڵاتیانی ئه‌و چوار وڵاته‌، ئه‌م خاڵه‌ وه‌ك هه‌وڵێك بۆ رێگریكردن له‌ده‌ست تێوه‌ردان له‌كاروباری ناوخۆی وڵاته‌كاناین له‌قه‌ڵه‌م دراوه‌.
- راده‌ستكردنی هه‌مو ئه‌و كه‌سانه‌ى كه‌ به‌تۆمه‌تی تیرۆر له‌لایه‌ن ئه‌و وڵاتانه‌وه‌ داواكراون.
- راگرتنی هه‌ر جۆره‌ هاوكارییه‌كی دارایی بۆ ئه‌و رێكخراو گروپانه‌ی كه‌ له‌لایه‌ن ئه‌مه‌ریكاوه‌ وه‌ك تیرۆرست ناسێنراون.
- پێدانی زانیاری ته‌واو له‌باره‌ی ئه‌و كاراكته‌ره‌ ئۆپۆزسیۆنانه‌ی كه‌ له‌لایه‌ن قه‌ته‌ره‌وه‌ هاوكاری ده‌كرێن، به‌تایبه‌تی ئۆپۆزسیۆنی سعودییه‌.
- خۆ گونجاندن و پابه‌ندبون به‌ پرنسیپ و راسپارده‌ سیاسی و ئابورییه‌كانی ئه‌نجومه‌نی هاریكاری كه‌نداو ( GCC).
- راگرتنی هه‌مو جۆره‌ هاوكارییه‌كی راگه‌یاندنه‌كانی دیكه‌ی وه‌ك عه‌ره‌بیه‌ 21 و میدڵ ئیست ئای.
- پێدانی بڕێك پاره‌ به‌ وڵاتانی ناوبراو وه‌ك قه‌ره‌بو.
كاتی دیاریكراو بۆ جێبه‌جێكردنی داواكاری وڵاتانی كه‌نداو تێپه‌ڕی و به‌پێی زانیارییه‌كانی رۆیته‌رز داواكارییه‌كان به‌ نه‌رێنی له‌لایه‌ن قه‌ته‌ره‌وه‌ وه‌ڵامدراونه‌ته‌وه‌ و له‌نامەیه‌كدا به‌ناوی میری قه‌ته‌ره‌وه‌ راده‌ستی میری كوه‌یت كراوه‌ بۆ گه‌یاندنی به‌ وڵاتانی كه‌نداو.
(شێخ محه‌مه‌د بن عه‌بدولره‌حمان) وه‌زیری ده‌ره‌وه‌ی قه‌ته‌ر داواكارییه‌كانی وڵاتانی كه‌نداوی به‌ یاسا شكێنی وه‌سفكردوه‌، لای خۆشیانه‌وه‌، به‌پێی زانیارییه‌كانی بی بی سی، ژماره‌یه‌ك یاساناسی قه‌ته‌ری داواكارییه‌كانی وڵاتانی كه‌نداویان شه‌رمه‌زار كردو داوایان له‌كۆمه‌ڵگه‌ی نێوده‌وڵه‌تی كرد به‌توندی ئیدانه‌ی بكه‌ن.
حكومه‌تی قه‌ته‌ریش رایگه‌یاندوه‌ زۆربه‌ی داواكاری وڵاتانی كه‌نداو دژ به‌بنه‌ماكانی مافی مرۆڤه‌ و پێویسته‌ جیهان بێده‌نگ نه‌بێت له‌ئاستیان.

پرۆژەکەی وڵاتانی کەنداو ئاینده‌ی هێز له ‌ناوچه‌كه‌دا
ئه‌گه‌ر بێت و ئه‌و پڕۆژه‌یه‌ی وڵاتانی كه‌نداو سه‌ر بگرێت، ئه‌وا گۆڕانكارییه‌كی گه‌وره‌ له‌ پێكهاته‌ی هێزی ئه‌و وڵاتانه‌دا دروست ده‌بێت، هه‌روه‌ها هه‌نگاوێكی كرده‌یی و ستراتیژی ده‌بێت بۆ به‌ته‌نگه‌وه‌هاتنی هه‌مو ئه‌و هه‌لومه‌رجانه‌ی كه‌ ده‌بنه‌ سه‌رچاوه‌ی هه‌ڕه‌شه‌ بۆ سه‌ر قه‌واره‌ی سیاسی و ئه‌منیی  وڵاتانی كه‌نداو، جگه‌ له‌ وه‌ی كه‌ ئه‌و هه‌نگاوه‌ ده‌بێته‌ ده‌سپێكی دروستبونی باڵانسی‌‌ هێز له‌ نێوان ئه‌و وڵاتانه‌ و ئێران له‌سه‌ر ئاستی ناوچه‌كه‌، كه‌ به‌ هۆی ڕوخانی "ڕژێمی به‌عس" له ‌به‌رژه‌وه‌ندیی هێزی ئێراندا ته‌واو ببو. كاتێكیش كه‌ باڵانسی هێز به‌رامبه‌ر به‌ هێزی ئێران دروست ببێت، ئه‌وا وڵاتانی كه‌نداوی عه‌ره‌بی ده‌توانن ئامانجی دوه‌میشیان بپێكن، كه‌ بریتییه‌ له‌ سنورداركردنی نفوزی ئێران له‌ ناوچه‌كه‌ و كه‌مكردنه‌وه‌ی ڕۆڵی ئه‌و وڵاته‌. بێ گومان هاوپه‌یمانێتیی "ناتۆی عه‌ره‌بی" یه‌كه‌م هه‌نگاویان بۆ گه‌یشتن به‌ ئامانجی دوه‌م، "سنورداركردنی نفوزی ئێران" له‌ یه‌مه‌ن و سوریا ده‌بێت، ئه‌وجا له‌ لوبنان و فه‌له‌ستین؛ چونكه‌ سه‌ركه‌وتنی ئه‌وان له‌ به‌دیهێنانی ئه‌و ئامانجه‌یان، مانای وایه‌ كه‌ ئیتر ئێران كێشه‌ی جیۆپۆلیتیكیی بۆ دروست ده‌بێت؛ ده‌ستی ناگاته‌ لبنان و،‌ له‌و ڕوه‌وه‌ پاڵشتییه‌كانی بۆ هه‌ر یه‌ك له‌ "حزبوڵڵا" و "بزوتنه‌وه‌ی حه‌ماس" نامێنێت.
له‌ ڕوی سه‌ربازییه‌وه‌‌، هاوپه‌یمانێتیی "ناتۆی عه‌ره‌بی" ده‌توانێت ببێته‌ سه‌رچاوه‌یه‌كی مه‌زن له‌ دابینكردنی هێزی سه‌ربازی و چه‌كی جۆری‌؛ به ‌شێوه‌یه‌ك كه‌ ئیتر ئەو وڵاتانه‌ دەتوانن بۆ به‌رپه‌چدانه‌وه‌ی هه‌ر هه‌ڕه‌شه‌یه‌ك پشت به‌ هێزی خۆیان ببه‌ستن و كه‌متر په‌نا بۆ هێزی ده‌ره‌كی به‌ر‌ن. به‌ دیویكی دیكه‌، ئه‌و وڵاتانه‌ له‌ پاشكۆیه‌تیی سه‌ربازیی ده‌ره‌كی ڕزگاریان ده‌بێت. بۆ نمونه‌، كاتێك كه‌ "ڕژێمی به‌عس" له‌ ساڵی 1990 هێرشی كرده‌ سه‌ر وڵاتی "كوێت"، وڵاتانی ناوچه‌كه‌ وه‌ك قه‌ته‌ر، سعودیا‌ و ئیمارات، ناچار بون په‌نا بۆ هێزی ده‌ره‌كی ببه‌ن بۆ ئه‌وه‌ی له‌ به‌رامبه‌ر عێراق‌ بجه‌نگن تا ده‌ستبه‌رداری كوێت بێت.
هاوپه‌یمانێتیی "ناتۆی عه‌ره‌بی" له‌ دوای ئه‌وه‌ دێت كه‌ له‌و ناوچه‌یه‌ تا ئێستا دو هاوپه‌یمانێتی به‌ سه‌رۆكایه‌تیی سعودیا بۆ دو مه‌به‌ستی جیاواز تاقی كراونه‌ته‌وه‌‌، ئه‌وانیش: هاوپه‌یمانێتیی عه‌ره‌بی له‌ دژی "حوسییه‌كانی یه‌مه‌ن" و، هه‌روه‌ها هاوپه‌یمانێتیی ئیسلامی له‌ دژی "ئێران"، كه‌ ده‌كرێت بڵێین ئه‌و هاوپه‌یمانانه‌ نه‌یانتوانیوه‌ ئامانجه‌كانیان بپێكن. بۆیه‌، كاتی ئه‌وه‌ هاتوه‌ كه‌ به‌ بیرۆكه‌یه‌ك و ستراتیژییه‌تێكی ئه‌مریكی، بیر له‌ جۆرێكی دیكه‌ له‌ دروستكردنی هاوپه‌یمانێتی بكرێته‌وه‌ كه‌ له‌ ئاست پێویستییه‌ ئه‌منی و ستراتیژییه‌كانی ئه‌و وڵاتانه‌ بێت؛ به‌ شێوه‌یه‌ك كه‌ پێناسه‌یه‌كی دیكه‌ بۆ پێگه‌ی سیاسی و جیۆسیاسیی ئه‌و ناوچه‌یه‌ دابڕێژێته‌وه‌ كه‌ وڵاتانی ناوبراو ژماره‌یه‌كی قورس بن له‌ هاوكێشه‌كانی هێز و هاوكێشه‌ سیاسییه‌كان له‌سه‌ر ئاستی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست.  
له‌سه‌ر ئاستی سیاسه‌تی ناوخۆی ئه‌و وڵاتانه‌، "ناتۆی عه‌ره‌بی" ده‌توانێت ببێته‌ سه‌رچاوه‌ی دابینكردنی سه‌قامگیریی سیاسی و دابینكردنی ئاسایشی ناوخۆی وڵاتانی ناوبراو، به‌تایبه‌تی بۆ ڕوبه‌ڕوبونه‌وه‌ی لێكه‌وته‌كان و كاریگه‌رییه‌كانی "به‌هاری عه‌ره‌بی" له‌سه‌ر ئاسایشی ناوخۆی ئه‌و وڵاتانه‌ و،‌ جێگیركردنی كورسیی ده‌سه‌ڵاتی میرنشین و پاشاكانی ئه‌و ده‌ڤه‌ره‌؛ چونكه‌ ئه‌و هاوپه‌یمانێتییه‌‌ ده‌توانێت وه‌ك "قه‌ڵایه‌كی پۆلایین بێت" بۆ به‌رگریكردن له‌ سیسته‌می حوكمڕانی و پاراستنی ئاسایشی ناوخۆی وڵاتانی ناوبراو.

لێكه‌وته‌ ئابورییه‌كانی قه‌یرانی قه‌ته‌ر
هه‌ر چه‌نده‌ قه‌ته‌ر بانگه‌شه‌ی ئه‌وه ‌ده‌كات سزاكانی وڵاتانی كه‌نداو" كاریگه‌ریی له‌سه‌ر ژیانی هاوڵاتیان نابێت"، به‌ڵام یه‌كێك له ‌لێكه‌وته‌ هه‌ره‌ دیاره‌كانی پچڕاندنی په‌یوه‌ندییه‌ دیپلۆماسییه‌كان زیانه‌ ئابورییه‌كه‌یه‌تی كه‌ به‌هۆیانه‌وه‌ كه‌رته‌ خزمه‌تگوزارییه‌كان و بازرگانی و كار و هێڵی گواستنه‌وه‌ی ئاسمانی و زه‌مینی ئه‌و وڵاته‌ روبه‌ڕوی ئاسته‌نگی زۆر ده‌كاته‌وه‌.
وڵاتانی سزاده‌ر هه‌مو ده‌روازه‌ ده‌ریایی و ئاسمانییه‌كانی چون و هاتنیان به‌سه‌ر ده‌وحه‌دا داخستوه‌، هیچ هۆكارێكی گواستنه‌وه‌ی قه‌ته‌ریی، نه‌ دێن و نه‌ ده‌ڕۆن، ئه‌وه‌ش بۆ قه‌ته‌ر شاده‌مارێكی ئابوریی بنه‌ڕه‌تییه‌، ته‌نانه‌ت گه‌شته‌ درێژه‌كان به‌ تایبه‌تی بۆ  كیشوه‌ری ئه‌فریقاش كه‌ به‌ ترانزێت به‌ ده‌وحه‌دا تێده‌په‌ڕێن كه‌متر ده‌بنه‌وه‌.
هاوكات، به‌وپێیه‌ى قه‌ته‌ر سنوری وشكانی و زه‌مینی ته‌نها له‌گه‌ڵ سعودیه‌دا هه‌یه‌، بازرگانی زه‌مینیی به‌ ته‌واوی راده‌وه‌ستیت.
سعودییه‌ و ئیمارات گرنگترین هاوبه‌شه‌ بازرگانییه‌كانی قه‌ته‌ر بون، ئه‌و دو وڵاته‌ له‌ دۆسیی خۆراكدا شوێنه‌واری خراپ له‌سه‌ر ده‌وحه‌ جێده‌هێڵن.
به‌ گوێره‌ی تۆماره‌كانی ساڵی 2015 سعودییه‌ و ئیمارات له‌ پله‌ی یه‌كه‌م و دوه‌مدان   بۆ هه‌نارده‌كردنی كه‌لوپه‌لی خۆراك بۆ قه‌ته‌ر قه‌باره‌ی هه‌نارده‌كردنه‌كه‌ش ده‌گه‌شته‌ 310 ملیۆن دۆلار.
به‌ڵام له‌ بواری بازرگانی ئاژه‌ڵدا، سعودییه‌ پله‌ی یه‌كه‌م و ئیمارات له‌ پله‌ی پێنجه‌مدایهو به‌ كۆی گشتی به‌های 416 ملیۆن دۆلاریان له‌و كه‌رته‌دا بۆ قه‌ته‌ر ناردوه‌.
له‌ بواری بازرگانی سه‌وزه‌دا ئیمارات پله‌ی دوه‌م و سعوییه‌ پله‌ی چواره‌می هه‌یه‌و ساڵانه‌ قه‌باره‌ی ئه‌و بازرگانیه‌ گه‌یشتوه‌ته‌ 178 ملیۆن  دۆلار.
له‌ بواری بازرگانی سوته‌مه‌نیشدا به‌حره‌ین له‌ پله‌ی یه‌كه‌مدایه‌ و ئیماراتیش له‌ پله‌ی دوه‌مدایه‌ و به‌ كۆی گشتی به‌ به‌های 200 ملیۆن دۆلار بازرگانییان له‌گه‌ڵ قه‌ته‌ردا هه‌یه‌.
به‌ڵام له‌ بواری كانزاكاندا ئیمارات سه‌رچاوه‌ی یه‌كه‌می ناردنییه‌تی بۆ قه‌ته‌ر و ساڵانه‌ زیاتره‌ له‌ نیو ملیار دۆلار قه‌باره‌ی بازرگانیه‌كه‌یه‌تی.
له‌گه‌ڵ راوه‌ستانی بازرگانی به‌ رێگه‌ی زه‌مینی، خه‌ونی میوانداریی مۆندیالی ساڵی 2022 روبه‌ڕوی به‌ربه‌ستی گه‌وره‌ ده‌بێته‌وه‌، چونكه‌ قه‌ته‌ر پشتی به‌ سنوری زه‌مینی سعودییه‌ ده‌به‌ست بۆ هێنانی هه‌مو ئه‌و كاڵاو كه‌لوپه‌لانه‌ی‌ دروستكردنی پرۆژه‌ زه‌به‌لاحه‌كان پێویستیان پێی هه‌یه‌.
زیانه‌كانی لێسه‌ندنه‌وه‌ی مافی میوانداری مۆندیالی 2022، ئه‌گه‌ر روبدات، به‌ 300 ملیار دۆلار مه‌زه‌نده‌ده‌كرێت، به‌م شێوه‌ی لای خواره‌وه‌:
137.9 ملیار گوژمه‌ی دروستكردنی یاریگه‌ی تازه‌یه‌.
39.9 ملیار گوژمه‌ی بره‌ودان به‌ ژێرخانی گواستنه‌وه‌و گه‌یاندنه‌.
38.6 ملیار گوژمه‌ی فێنكردنه‌وه‌ی یاریگه‌كانه‌.
61.8 ملیار گوژمه‌ی دروستكردنی یاریگه‌ی راهێنان و هوتێل بۆ مانه‌وه‌ی یاریزانان و جه‌ماوه‌ره‌.
36.1 ملیار گوژمه‌ی دروستكردنی شاری لوسیله‌.
17.5 ملیۆن دۆلار به‌رتیلدان بۆ به‌ده‌ستهێنانی مافى رێكخستنی مۆندیاله‌.
نیكۆلا ریته‌ر، خانمه‌ راوێژكاری یاسایی و دارایی له‌ لوتكه‌ی وه‌به‌رهێنه‌ران له‌ میونشن، دوای ئه‌وه‌ی بردنه‌وه‌ی قه‌ته‌ر بۆ رێكخستنی مۆندیال راگه‌یاندرا، ئاشكرایكرد رێكخستنی مۆندیال نزیكه‌ی 300 ملیار دۆلار له‌سه‌ر حكومه‌تی ده‌وحه‌ ده‌وه‌ستێت.
به‌وپێیه‌ش بردنه‌وه‌كه‌ی قه‌ته‌ر به‌كه‌یسێكی گه‌نده‌ڵی پێناسه‌كراو سه‌رۆكی فیفای به‌خۆیه‌وه‌ كرده‌ قوربانی له‌ده‌ستدانی پۆسته‌كه‌ی، پێده‌چێت به‌رده‌وامبونی سزاكانی سه‌ر قه‌ته‌ر ئه‌گه‌ری رودانی ئه‌م زیانه‌ ئابورییه‌ زیاتربێت. 

سیناریۆكانی پرسی قه‌یرانی قه‌ته‌ر
به‌شێوه‌یه‌كی گشتی سێ سیناریۆ چاوه‌ڕێی پرسی قه‌یرانی قه‌ته‌ر ده‌كات:
یه‌كه‌م: قه‌ته‌ر به‌پشتبه‌ستن به‌دۆسته‌كانی به‌رده‌وامی به‌سیاسه‌تی خۆی ده‌دات
ته‌نها 10 وڵات په‌یوه‌ندییه‌ دیپلۆماسییه‌كانی خۆیان له‌گه‌ڵ وڵاتی قه‌ته‌ر داخستوه‌، له‌به‌رامبه‌ردا توركیا ئاماده‌ی ناردنی خواردن و پێداویستی ته‌ندروستییه‌، ئێران تا ئێستاش پشتگیری ده‌كات و فلیپینیش مه‌رجه‌كانی خۆی بۆ هاتنی كرێكارانی وڵاته‌كه‌ی بۆ قه‌ته‌ر سوكتر كردوه‌.
جگه ‌له‌وه‌ ئاماژه‌كان پێمانده‌ڵێن هندستانیش ئاماده‌ی هاوكاریكردنی قه‌ته‌ره‌ به‌و جۆره‌ی كه‌ بتوانێت خۆراك و پێداویستییه‌كانی ده‌ستگیرببێت.
له‌هه‌موی گرنگتر، به‌پێی گۆڤاری (فۆربس) جۆرجیۆ كافیرۆ به‌ڕێوه‌به‌ری جێبه‌جێكاری ناوه‌ندی راوێژكاری ده‌وڵه‌تی قه‌ته‌ر له‌واشنتۆن ده‌ڵێت سنوری ئاسمانی و ده‌ریایی نێوان قه‌ته‌رو ئێران رێگه‌یه‌كه‌ لێیه‌وه‌ قه‌ته‌ر ده‌توانێت خواردن و پێداویستییه‌كانی خۆی هاورده‌بكات.   
هه‌رچه‌نده‌ تێچوی هاورده‌كردنه‌كه‌ی زیاتره‌، به‌ڵام كافیرۆ پێیوایه‌ قه‌ته‌ر توانای دابینكردنی ئه‌و تێچوه‌ی هه‌یه‌ و ده‌توانێت له‌و رێگه‌یه‌وه‌ كاریگه‌ری فشاری وڵاتانی كه‌نداو له‌سه‌رخۆی كه‌مبكاته‌وه‌ و زیاتر به‌رگه‌یان بگرێت.


دوه‌م: گه‌شتن به‌رێكه‌وتن
تیك تانكی گه‌وره‌ی روسی (ڤیتالی نومكین) له‌ئه‌كادیمیای روسی به‌شی لێكۆڵینه‌وه‌كانی رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست، پێیوایه‌ یه‌كێك له‌سیناریۆكان گه‌شتنه‌ به‌رێككه‌وتن، له‌به‌رئه‌وه‌ی هیچ كام له‌لایه‌نه‌كانی قه‌یرانی قه‌ته‌ر به‌رژه‌وه‌ندییان له‌گه‌وره‌كردنی كێشه‌كاندا نیه‌ و خاوه‌نی سه‌رچاوه‌و بازاری گرنگی نه‌وتین و قه‌ته‌ر جگه ‌له‌ نه‌وت و گازی سروشتی، هیلیۆمیشی هه‌یه‌و خاوه‌نی چواره‌مین گه‌وره‌بیری هیلیۆمه‌ له‌جیهاندا.
كوەیت و عومان كه‌ دو ئه‌ندامی ئه‌نجومه‌نی هاریكاری كه‌نداون له‌پرسی قه‌یرانی قه‌ته‌ردا بێلایه‌نن و به‌دوای چاره‌سه‌ری كێشه‌كاندا ده‌گه‌رێن. هاوكات ئه‌مه‌ریكا كه ‌كاریگه‌ری زۆری له‌سه‌ر بڕیاره‌كانی سعودییه‌ و وڵاتانی دیكه‌ی كه‌نداوه‌وه‌ هه‌یه‌و هه‌رئه‌ویش گڵۆپی سه‌وزی بۆ ئه‌م ئابڵوقه‌دانه‌ ده‌ركردوە، ئێستا له‌ڕێگه‌ی وه‌زیری ده‌ره‌وه‌ی وڵاته‌كه‌یه‌وه‌ داوای ئاسایكردنه‌وه‌ی دۆخه‌كه‌ و گه‌شتن به‌رێككه‌وتنێك ده‌كات و بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ش ئه‌نجامدانی كۆبونه‌وه‌یه‌كی ئه‌نجومه‌نی هاریكاری كه‌نداو كه‌ 6 وڵات تێیدا ئه‌ندامن به‌پێویست ده‌زانێت.
مامۆستایه‌كی زانكۆی موردۆچ له‌ئوستورالیاش پێیوایه‌ هه‌ریه‌ك له‌به‌ریتانیاو ئه‌مه‌ریكا بنكه‌ی ئاسمانی (ئه‌لئه‌بیده‌) یان له‌قه‌ته‌ردا هه‌یه‌و لێیه‌وه‌ فڕۆكه‌ سه‌ربازییه‌كانی هه‌ردو وڵات هێرشده‌كه‌نه‌ سه‌ر داعش و بونی چه‌ندین پرۆژی بازرگانی و به‌رژه‌وه‌ندی دو لایه‌نه‌ واده‌كات ئه‌و دو وڵاته به‌دوای چاره‌سه‌ری قه‌یرانی قه‌ته‌ر و گه‌شتن به‌رێككه‌وتنێكدا بگه‌ڕێن.
له‌به‌رئه‌وه‌، تیك تانكه‌كه‌ی روسیاش پێیوایه‌، ئه‌گه‌ری گه‌شتن به‌رێككه‌وتن هه‌یه‌ له‌ژێر فشاری وڵاتانی كاریگه‌ری ناوچه‌كه‌ و جیهان و قه‌ته‌ر ناچارده‌كه‌ن هه‌ندێك نه‌رمی بنوێنێت، به‌ڵام ناتوانن ناچاری بكه‌ن بۆ دو خاڵی سه‌ره‌كی كه‌ ئه‌وانیش ده‌ستبه‌رداربونی په‌یوه‌ندییه‌كانی له‌گه‌ڵ ئێران و به‌رده‌وامیدانی په‌یوه‌ندیه‌كانیه‌تی له‌گه‌ڵ رێكخراوی ئیخوان موسلیمین.  

سێیه‌م: به‌رپابونی شه‌ڕ
پێده‌چێت قه‌ته‌ر به‌رده‌وامبێت له‌هاوكاریكردنی رێكخراوی حه‌ماسی فه‌له‌ستینی كه‌ له ‌لیستی زۆربه‌ی وڵاتانی دونیادا له‌لیستی تیرۆردایه‌، هاوكات هه‌مان شتیش بۆ رێكخراوی ئیخوان موسلیمین بكات كه‌ بزوتنه‌وه‌یه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسی ئیسلامی سوننه‌یه‌و ركابه‌ری سه‌رسه‌ختی سه‌له‌فیه‌ته‌ كه‌ سعودیه‌ پشتگیری ده‌كات، ئه‌مه‌ش ئه‌گه‌ری رودانی سیناریۆی سێیه‌م نزیكترده‌كاته‌وه‌ كه‌ به‌رپابونی جه‌نگێكه‌ له‌ناوچه‌كه‌دا، چونكه‌ سعودییه‌ و وڵاتانی دیكه‌ی كه‌نداو زۆر توڕه‌ده‌كات و فشاره‌ ئابوری و سیاسییه‌كانی خۆشیان زیاترده‌كه‌ن، به‌ڵام ڤیتالی نومكین پێیوایه‌ ئه‌گه‌ری رودانی ئه‌م سیناریۆیه‌ زۆر كه‌مه‌ و ئه‌گه‌ریش روبدات ماوه‌یه‌كی زۆركه‌م ده‌خایه‌نێت.

كاردانەوەو رۆڵی وڵاتانی هەرێمی و نێودەوڵەتی
1.    ئەمەریكا
دۆناڵد ترەمپی سەرۆكی ئەمەریكا لەڕێگەی تویتەرەوە قەتەری بەپشتیوانی تیرۆرستان تاوانبار كردو و كاردانەوەی وڵاتانی كەنداویشی بەكۆتایهێنان بە ترسی تۆقێنەری تیرۆرستان ناوزەندكرد. دواتریش، بەپێچەوانەی بۆچونەكەی سەرۆك، پنتاگۆن لە راگەیەنراوێكیدا بێلایەنی خۆیان لە قەیرانەكە راگەیاند.
هه‌ڵوێستی توندی تره‌مپ بۆ ئه‌وه‌ وێناده‌كرێت كه‌ ئیداره‌كه‌ی گه‌وره‌ترین گرێبه‌ستی كڕینی سه‌ربازی له ‌یه‌كه‌م هه‌نگاودا له‌گه‌ڵ سعودییه‌ واژۆكردوه‌ و تره‌مپ موجامه‌له‌ی ئه‌و وڵاته‌ده‌كات، هاوكات هه‌ڵوێستی پنتاگۆنیش حسابكردنه‌ بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ گه‌وره‌ترین بكه‌ی سه‌ربازی و ئاسمانی ئه‌مه‌ریكا بۆ روبه‌روبونه‌وه‌ی تیرۆرستان له‌ناو خاكی قه‌ته‌ردایه‌ و پاراستنی چه‌ندین به‌رژه‌وه‌ندی دیكه‌ش گرێدراوی ئه‌و هه‌ڵوێسته‌یه‌. ئه‌وه‌ش ناشاردرێته‌وه‌ كه‌ ئه‌مه‌ریكا به‌شێوه‌یه‌كی گشتی په‌یوه‌ندییه‌كی نزیكتری له‌گه‌ڵ سعودییه‌ هه‌یه‌ و به‌شێك له‌ شاره‌زایانی سیاسیش سه‌ردانه‌كه‌ی دۆناڵد تره‌مپی سه‌رۆكی ئه‌مه‌ریكا كه‌ ته‌نها 15 رۆژ به‌ر له‌ قه‌یرانه‌كه‌ ئه‌نجامیدا به‌ هه‌ڵكردنی گڵۆپی سه‌وزی ئه‌مه‌ریكا بۆ سعودییه‌ و وڵاتانی كه‌نداو له‌قه‌ڵه‌م ده‌ده‌ن، ئه‌مه‌ش بۆ ئه‌وه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ كه‌ سعودییه‌ زیاتر نه‌یاری ئێرانه‌و نزیكتره‌ له‌ ئاراسته‌ی به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی ئه‌مه‌ریكا، هه‌رئه‌وه‌ش وایكردوه‌ كه‌ ئه‌م هه‌ڵوێسته‌ی وڵاتانی كه‌نداو به‌هه‌ڵكردنی گڵۆپی سه‌وزی ئه‌مه‌ریكای بزانن، به‌تایبه‌تی پاش سه‌ردانه‌كه‌ی تره‌مپ بۆ كه‌نداو.

2. بەریتانیا
داوای لەقەتەر كرد هەوڵی زیاتر بدات  هاوكاری رێكخراوە تیرۆرستیەكان راگرێت و داوای هەڵگرتنی گەمارۆ دیپلۆماسییەكەی سەر ئەو وڵاتەشی كرد،  هانی كوەیتیشیدا كە هەوڵەكانی چڕبكاتەوە بە ئاراستەی چارەسەركردنی كێشەكان.
هه‌ڵوێستی به‌ریتانیا دولایه‌نه‌یه‌، ئه‌م وڵاته‌ ده‌یه‌وێت له‌لایه‌ك به‌رژه‌وه‌ندییه‌ ئابورییه‌كانی خۆی له‌گه‌ڵ قه‌ته‌ر بپارێزێت كه‌پێشتر باسكراوه‌، و له‌لایه‌كی تریش وه‌ك پلان و ستراتیژ نایه‌وێت پشتگیری هیچ هه‌نگاوێك بكات كه‌یارمه‌تیده‌ری تیرۆربێت، بۆ ئه‌مه‌ش داوا له‌قه‌ته‌ر ده‌كات هاوكاری تیرۆرستان نه‌كات، به‌ڵام ناوبژیوانی كوه‌یتیشی پێباشه‌، چونكه‌ ئاڵۆزتربونی دۆخه‌كه‌ له‌به‌رژه‌وه‌ندی وڵاته‌كه‌یدا نی یە.

3. ئیسرائیل
پشتگیری هەڵوێستی وڵاتانی كەنداوی كردو رایگەیاند پچڕانی پەیوەندییەكان لەگەڵ قەتەر دەرفەتێكی باشی بۆ هاوكاریكردنی وڵاتان لەدژی تیرۆرستان هێناوەتە پێشەوە.
هه‌ڵوێستی ئیسرائیل ئاشكرایه‌ كه ‌هۆكاره‌كه‌ی ترسی ئه‌و وڵاته‌یه‌ له‌زیادبونی هه‌ژمونی ئێران له‌ناوچه‌كه‌و ته‌شه‌نه‌كردنی گروپه‌ رادیكاڵییه‌كان، به‌تایبه‌تی بزوتنه‌وه‌ی حه‌ماس كه‌نه‌یاری سه‌رسه‌ختی ئیسرائیله‌و له‌لایه‌ن قه‌ته‌ره‌وه‌ پشتگیری ده‌كرێت.
4. ئەڵمانیا
پشتگیری قەتەری كردو رەخنەی توندی لەهەڵوێستەكەی سعودیەو وڵاتانی قەتەر گرت.
ئه‌م هه‌ڵوێسته‌ی ئه‌ڵمانیاش زاده‌ی دروستبونی ئه‌و په‌یوه‌ندییه‌ سیاسی و بازرگانیه‌ توندوتۆڵه‌یه‌ كه‌ له‌نێوان وڵاته‌كه‌ی و قه‌ته‌ردا دروستبوه‌، ئه‌ڵمانیا وه‌ك وڵاتێكی پیشه‌سازی كاریگه‌ر چاوی له‌سه‌رچاوه‌ی ده‌وڵه‌مه‌ندی نه‌وت و گازی سروشتی ئه‌و وڵاته‌یه‌.
به‌باره‌ی پرسی تاوانباركردنی قه‌ته‌ر به‌پشتگیریكردنی تیرۆر، حكومه‌تی ئه‌ڵمانیا سه‌ره‌تا دژایه‌تی ئه‌و تۆمه‌ته‌ى كرد و رایگه‌یاند "قه‌ته‌ر به‌هیچ جۆرێك پشتگیری تیرۆر ناكات" به‌ڵام دواتر وه‌زیری گه‌شه‌پێدانی ئه‌ڵمانیا بۆچونی وڵاته‌كه‌ی گۆڕی و رایگه‌یاند ئه‌ڵمانیا وردنه‌بوه‌ له‌وپرسه‌داو ئه‌گه‌ر شتێك هه‌بێت به‌ناوی په‌یوه‌ندی قه‌ته‌ر و تیرۆر ئه‌وه‌ ئه‌ڵمانیا داوای لێبوردن ده‌كات.

5. هندستان
رایگەیاند ئەو قەیرانە پرسێكی ناوخۆیی وڵاتانی كەنداوەو پەیوەندیدارە بە ئەنجومەنی هاریكاری كەنداو.
مه‌ودای به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی هیندستان له‌نێوان قه‌ته‌رو وڵاتانی كه‌نداو تاڕاده‌یه‌ك چونیه‌كه‌، بۆیه‌ هه‌ڵوێستی وڵاته‌كه‌شی زیاتر بێلایه‌نیه‌، هه‌رچه‌نده‌ دواتر هیندستان به‌ڵێنی هاوكاری زیاتری به‌قه‌ته‌ردا وه‌ك هه‌نگاوێك بۆ نزیكبونه‌وه‌ و سودوه‌رگرتن له‌سه‌رچاوه‌ی ده‌وڵه‌مه‌ندی ئه‌و وڵاته‌، به‌تایبه‌تی له‌حاڵه‌تی دوركه‌وتنه‌وه‌ی هه‌ندێك وڵاتی دیكه‌ و دروستبونی بۆشایی سیاسی و دیپلۆماسی.

6. ئێران
ئیدانەی هەڵوێستی وڵاتانی كەنداوی كرد و دواتریش خۆی لەهەر دەستێوەردان و نزیكبونەوەیەك لەكێشەكە بەدورگرت، لەپەیوەندییەكی تەلەفۆنیشدا سەرۆكی ئێران، وێڕای رەتكردنەوەی تۆمەتی دروستكردنی ئاڵۆزی بۆ ناوچەكە، بە ئەمیری قەتەری راگەیاندوە كە وڵاتەكەی پشتگیری چارەسەركردنی گرژی و ئاڵۆزییەكان دەكات و دەشیەوێت پەیوەندییەكانی لەگەڵ هەمو وڵاتانی كەنداو باشتربكات.
به‌ڵام له‌وێنه‌گشتییه‌كه‌دا ئێران به‌رگری ته‌واو له‌سیاسه‌ته‌كانی قه‌ته‌ر ده‌كات، له‌به‌رئه‌وه‌ی نزیكی و په‌یوه‌ندی ئێران له‌گه‌ڵ قه‌ته‌ر یه‌كێكه‌ له‌هۆكاره‌ هه‌ره‌ سه‌ره‌كییه‌كانی دروستبونی قه‌یرانی قه‌ته‌ر، له‌لایه‌ك، له‌لایه‌كی تریش به‌ئاڵۆزتربونی په‌یوه‌ندی وڵاتانی كه‌نداو  ده‌رفه‌تی زیادبونی هه‌ژمونی ئێران له‌ناوچه‌كه‌ زیاتر ده‌بێت.

7. كوەیت و  عەممان
 دو ئەندامی ئەنجومەنی هاریكاری كەنداون  نێوانگیری وڵاتانی كەنداو قەتەر دەكەن و هەوڵەكانی خۆیان بۆ چارەسەركردنی كێشەكان دەستپێكردوە.
ئه‌وه‌ش به‌هۆی ئه‌وه‌ی تێگه‌شتون شه‌ڕی دیپلۆماسی نێوان قه‌ته‌ر و سعودییه‌، به‌شێوه‌یه‌كی ناڕاسته‌وخۆ شه‌ڕی زیادكردنی هه‌ژمون و ده‌سه‌ڵاته‌ و نایانه‌وێت به‌وهۆیه‌وه‌ ئاگری شه‌ڕ له‌ناوچه‌كه‌دا خۆشبكرێت.

8. روسیا
هاككەرە روسییەكان بە ئاشكراكردنی دۆكیومنتی كۆبونەوەكانی ئەمەریكاو وڵاتانی كەنداو تۆمەتباردەكرێن. وەزیری دەرەوەش داوای چارەسەركردنی كێشەكانی كردوەو ئامادەیی هەمو هاوكارییەكی وڵاتەكەی بۆ ئاساییكردنەوەی بارودۆخەكە دەربڕیوە.
روسیا بێلایه‌ن نیه‌، له‌پرسی قه‌یرانی قه‌ته‌ردا، چونکه‌ به‌مدواییانه‌ په‌یوه‌ندییه‌ بازرگانییه‌كانی نێوان قه‌ته‌ر و روسیا زۆر گه‌شه‌یانكردو چه‌ندین پرۆژه‌ی بازرگانی گه‌وره‌ له‌نێوانیاندا واژۆكرا، له‌ڕوی سیاسیشه‌وه‌ روسیا زیاتر له‌به‌ره‌ی دژایه‌تیكردنی به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی ئه‌مه‌ریكاو كه‌مكردنه‌وه‌ی هه‌ژمونی ده‌سه‌ڵاتی ئه‌مه‌ریكایه‌ له‌ناوچه‌كه‌، به‌وه‌ش ئۆتۆماتیكی ده‌كه‌وێته‌ به‌ره‌ی ئێران توركیا. به‌ڵام به‌شێوه‌یه‌كی گشتی قوڵبونه‌وه‌ی قه‌یرانه‌كه‌ به‌زیان بۆ به‌رژه‌وه‌ندییه‌ ئابورییه‌كانی له‌گه‌ڵ قه‌ته‌ر ده‌زانێت.

9. توركیا
رایگەیاند كە بەهیچ جۆرێك پشتگیری هەڵوێستی سعودییە و وڵاتانی كەنداو ناكات و دەستبەجێ پەرلەمانی وڵاتەكەشی یاسایەكی بۆ ناردنی هێز بۆ قەتەر پەسەندكرد، هەرچەندە بڕیاری ناردنی هێزی توركیا بەپێی رێككەوتنێكی پێشوتری نێوان هەردو وڵات بو لەساڵی 2016 بۆ جێگیركردنی بنكەیەكی سەربازی توركیا لەقەتەر، بەڵام ئەم هەڵوێستەی توركیا رەخنەی زۆری لێگیراو بەخۆشكردنی ئاگرەكە لێكدرایەوە.
توركیا پشتگیریكه‌ری سه‌ره‌كی ئیخوان موسلیمینه‌ كه‌ سعودیه‌ به‌تیرۆرستی له‌قه‌ڵه‌مده‌دات، قه‌ته‌ریش ناچاركراوه‌ ده‌ستله‌ هاوكارییه‌كانی ئه‌و رێكخراوه‌ هه‌ڵگرێت، هاوكات رێككه‌تنه‌ سه‌ربازییه‌كه‌ی له‌گه‌ڵ قه‌ته‌ر و چه‌ندین رێككه‌وتنی دیكه‌ی ئابوری و سیاسی، به‌شێوه‌یه‌كی ئۆتۆماتیكی توركیا ده‌خه‌نه‌ ریزی پشتگیریكارانی قه‌ته‌ر و هێڵی ئیران روسیا له‌م قه‌یرانه‌دا.

10. عێراق
سەرۆك وەزیرانی عێراق رایگەیاند كە وڵاتەكەی لایەنگیری هیچ لایەك ناكات و درێژە بە پەیوەندییەكی باش لەگەڵ هەمو وڵاتانی كەنداو دەدەن.
ئه‌م بۆچونه‌ی عێراق، خۆدورگرتنه‌ له‌كه‌وتنه‌ گه‌مه‌ی ململانێ سیاسییه‌كانی نێوان ئێران و سعودیه‌، چونكه‌ ده‌زانێت كه‌به‌رگه‌ی دژایه‌تیكردنی توندی یه‌كێك له‌و دو جه‌مسه‌ره‌ وه‌ك دراوسێ و دو وڵاتی كاریگه‌ر ناگرێت، به‌ڵام به‌شێوه‌یه‌كی گشتی ده‌سه‌ڵاتی شیعه‌ له‌عێراق هه‌نگاوه‌كانی ئه‌و وڵاته‌ به‌ره‌و پشتگیریكردنی زیاتری قه‌ته‌ر ده‌به‌ن. 

كۆتایی
ئێران به‌ته‌واوه‌تی خۆی تێكه‌ڵاوی به‌رژه‌وه‌ندییه‌ ئابوری و سیاسییه‌كانی قه‌ته‌ر كردوه‌ و به‌هه‌مو شێوه‌یه‌ك پشتگیری سیاسه‌تی سه‌ربه‌خۆی ئه‌و وڵاته‌ ده‌كات، ئه‌مه‌ریكاش له‌لایه‌ك به‌هێزكردنی په‌یوه‌ندییه‌كانی له‌گه‌ڵ سعودیه‌ به‌پێویست ده‌زانێت و له‌لایه‌كی تریش به‌هۆی بونی بنكه‌ی سه‌ربازی و سه‌رچاوه‌ی زۆری سروشتی كه‌زۆر گه‌مه‌ی سیاسی پێ یه‌كلایی ده‌كرێته‌وه‌ نایه‌وێت ده‌ستبه‌رداری په‌یوه‌ندییه‌كانی له‌گه‌ڵ قه‌ته‌ر ببێت، روسیاش به‌هه‌مان شێوه‌ به‌هۆی گرێدانی به‌رژه‌وه‌ندی سیاسی و ئابوری خۆی  پشتگیری سیاسه‌تی سه‌ربه‌خۆی قه‌ته‌رده‌كات.
به‌مجۆره‌، قه‌یرانی قه‌ته‌ر پرسێكه‌ گرێدراوی چه‌ندین پرسی دیكه‌ی ئابوری و سیاسی ناوچه‌كه‌ و جیهانه‌، به‌ڵام چه‌قی ململانێكان له‌نێوان قه‌ته‌ر و سعودیه‌دایه‌ كه‌ هه‌ریه‌كه‌یان شه‌ڕی بردنه‌وه‌ی زۆرترین ده‌سه‌ڵات و هه‌ژمون له‌ناوچه‌كه‌دا ده‌كه‌ن. چاره‌سه‌ری پرسه‌كه‌ش راسته‌وخۆ به‌ستراوه‌ به‌ ویستی لایه‌نه‌كان بۆ خۆدورگرتن له‌ململانێ جه‌مسه‌رییه‌كان و گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ خوێندنه‌وه‌ی واقیعی رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست كه‌ نوقمی ململانێ و شه‌ڕی به‌رژه‌وه‌ندی و ئاگری تیرۆر بوه‌.


سه‌رچاوه‌كان

1.  وڵاتانی کەنداو و قۆناغه‌کانی پەرتەوازەبون له‌ سیناریۆی جیاوازدا، لەسەر پێگەی ئەلیکترۆنی؛        
http://www.nrttv.com/birura-details.aspx?Jimare=6363
2.  قه‌ته‌ر 300 ملیار دۆلار زیانی به‌رده‌كه‌وێ، لەسەر پێگەی ئەلیکترۆنی؛
http://www.rudaw.net/sorani/sports/1306201728
3.  زیانه‌ ئابورییه‌كانی قه‌ته‌ر به‌هۆی كه‌نارگیركردنی ئاشكرا ده‌بێت، لەسەر پێگەی ئەلیکترۆنی؛
http://www.kurdistan24.net/so/news/1d64b5b9-4051-4729-bfeb-a84a86a8a791
4. ناوچه‌ی كه‌نداوی عه‌ره‌بی له ‌به‌رده‌م په‌ره‌سه‌ندنه‌ هه‌نوكه‌یییه‌كاندا؛ ئایینده‌ی هێز له‌و ناوچه‌یه‌‌دا، لەسەر پێگەی ئەلیکترۆنی؛
http://penus.krd/news477-64.htm
5. قه‌ته‌ر، وڵاتێکی بچوک به‌ڵام ده‌وڵه‌مه‌ندی جیهان، لەسەر پێگەی ئەلیکترۆنی؛
http://jamekurdi.com/economy/%D9%82%D9%87%E2%80%8C%D8%AA%D9%87%E2%80%8C%D8%B1%D8%8C-%D9%88%DA%B5%D8%A7%D8%AA%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D8%A8%DA%86%D9%88%D9%88%DA%A9-%D8%A8%D9%87%E2%80%8C%DA%B5%D8%A7%D9%85-%D8%AF%D9%87%E2%80%8C%D9%88%DA%B5%D9%87%E2%80%8C%D9%85%D9%87%E2%80%8C%D9%86%D8%AF%DB%8C-%D8%AC%DB%8C%D9%87%D8%A7%D9%86.html
6.    Why Iran approaches Qatar crisis with caution, at the site:
http://www.dw.com/en/why-iran-approaches-qatar-crisis-with-caution/a-39255825
7.    Qatar Investments in Europe reach 65 billion USD:
https://www.middleeastmonitor.com/20140130-qatar-investments-in-europe-reach-65-billion-usd/
8.    Al Jazeera off the table in any Gulf crisis talks: http://www.aljazeera.com/news/2017/06/al-jazeera-table-gulf-crisis-talks-fm-170613023203310.html
9.    Why Tiny Qatar Angers Saudi Arabia and Its Allies: QuickTake Q&A
https://www.bloomberg.com/news/articles/2017-06-05/why-tiny-qatar-angers-%20saudi-arabia-and-its-allies-quicktake
10.    Qatar crisis: Can Al Jazeera survive?
http://www.bbc.com/news/world-middle-east-40187414
11.    Gulf plunged into diplomatic crisis as countries cut ties with Qatar
https://www.theguardian.com/world/2017/jun/05/saudi-arabia-and-bahrain-break-diplomatic-ties-with-qatar-over-terrorism
12.    Settlement, Soft Coup, Realighnment, Regional war, 4 scenarios for Qatar Crisis
https://sputniknews.com/politics/201706121054558854-qatari-crisis-resolution-scenarios/
13.    2017 Qatar diplomatic crisis
https://en.wikipedia.org/wiki/2017_Qatar_diplomatic_crisis#Previous_diplomatic_incidents
14.    Qatar crisis: What you need to know
http://www.bbc.com/news/world-middle-east-40173757
15.    Qatar: What caused the crisis and how is Donald Trump involved?
http://www.abc.net.au/news/2017-06-07/what-caused-the-qatar-crisis-and-how-is-donald-trump-involved/8594742
16.    Russian hackers to blame for sparking Qatar crisis, FBI inquiry finds
https://www.theguardian.com/world/2017/jun/07/russian-hackers-qatar-crisis-fbi-inquiry-saudi-arabia-uae
17.    3 Scenarios For Resolving The Dangerous Shutdown Of Qatar
https://www.forbes.com/sites/ralphjennings/2017/06/11/3-scenarios-for-ending-the-dangerous-shutdown-of-qatar/#268b35b04722
18.    Qatar-Gulf crisis: All the latest updates
http://www.aljazeera.com/news/2017/06/qatar-diplomatic-crisis-latest-updates-170605105550769.html
19.    Qatar-Gulf crisis: all the latest updates
http://www.aljazeera.com/news/2017/06/qatar-diplomatic-crisis-latest-updates-170605105550769.html
20.    Germany and Qatar crisis
https://intpolicydigest.org/2017/06/13/germany-and-qatar-crisis/
21.    Arab states send Qatar 13 demands to end crisis, officials say
https://www.reuters.com/article/gulf-qatar-demands-idUSL8N1JK07H
22.    Qatar
https://www.infoplease.com/country/qatar
23.    Qatar Population
http://www.worldometers.info/world-population/qatar-population/
24.    Interesting Facts about Qatar
http://www.lifeinqatar.com/Pages/en/article/living/interesting-facts-about-qatar.html
25.    Five facts about Qatar you might not know
http://www.bbc.com/news/world-middle-east-40163636
26.    29 Interesting Facts About Qatar
http://thefactfile.org/interesting-facts-qatar/
27.    Qatar Economic outlook
http://www.focus-economics.com/countries/qatar
28.    Qatar’s investments
https://chronicle.fanack.com/qatar/economy/
29.    Fund rankings
http://www.swfinstitute.org/fund-rankings/
30.    Al Jazeera,insurgent TV station that devides the Arab world, faces closure.
https://www.theguardian.com/media/2017/jul/01/demand-al-jazeera-closure-shows-how-much-enemies-fear-it
30/07/2017
زیاتر...
هیچ بابەتێک به‌رده‌ست نیه‌ .