بزوتنەوەی گۆڕان؛ داینەمۆی خەباتی مەدەنی
جارێکی دیکە هاوڵاتییانى هەرێمى کوردستان رژانە سەرشەقامەکان، بەڵام جیاواز لە ناڕەزایەتییەکانی پێشو کە تەنها سلێمانی، هەڵەبجە، راپەڕین و گەرمیانی دەگرتەوە، ئەمجارە هەولێر و دهۆک و زاخۆ و سۆران و باڵەکایەتی...هتد، پێشەنگن، هۆکارەکەشى رونە کە برسێتى و گیرفانى بەتاڵ و کەمى خزمەتگوزارییەکان و بێباکى دەسەڵاتداران لە دۆخى سەختى ژیانیان بڕسکى لێبڕیون و بەناچارى شەقامیان هەڵبژارد، وەک هەمو قۆناغەکانى دیکەى رابردو دەسەڵاتداران بەبێ رەچاوکردنى داوا رەواکانیان و لەبرى پێداچونەوە بە سیاسەتى ناڕەواى خۆیدا، سەرلەنوێ بەشەق و سوکایەتی تێهەڵدان وەڵامی هاونیشتمانیان دایەوە.

بزوتنەوەی گۆڕانیش وەک پیشەی هەمیشەیی خۆی بێ دو دڵی شەقامی هەڵبژاد، لە رێکخەری بزوتنەوەکەوە تا کادرەکانی خوارەوەی لە شەقامەکانی هەرێمدا لە زاخۆوە بگرە تا هەولێر و سلێمانی و هەڵەبجە ...هتد، خۆیان لە خەڵکی مافخوراوانی کوردستان جیا نەکردوەتەوەو بەردەوامیش جەختیان لە خەباتی ناتوندوتیژی کردوەتەوە، چونکە بزوتنەوەی گۆڕان وەك هێزێكی مەدەنی سیاسی بێ چەك، هەر لەسەرەتای دروستبونییەوە پێداگری لەسەر خەباتی ناتوندوتیژی كردوە، سەرەڕای فشاری دەسەڵات و بەكارهێنانی تەواوی ئامڕازەكانی توندوتیژی بەرامبەر بە هەڵسوڕاو و لایەنگرانی ئەم هێزە، بەڵام بۆ ساتێكیش بزوتنەوەكە لە پرەنسیپە گشتییەكەی خۆی لای نەداوەو بەردەوام بە ئاڕاستەی بەرجەستەكردنی خەباتی ناتوندوتیژ كاری كردوە، نەوشیروان مستەفا وەك رێكخەرو داڕێژەری فیكرو دونیابینی بزوتنەوەكە بەردەوام جەختی لەسەر ئەم جۆرە خەباتە كردوەتەوەو پاڵپشتی هەمو جۆرە جوڵانەوەیەكی مەدەنی كردوە بۆ گۆڕینی سیستمی سیاسی و كۆمەڵایەتی و ئابوری لە هەرێمی كوردستان.

لەگەڵ ئەوەی بەدرێژایی مێژوی خەباتی سیاسی لە باشوری كوردستان، خەباتی ناتوندوتیژی و مەدەنی ئامادەگی هەبوە، بەڵام بەهۆی دۆخی زاڵی ژێردەستەیی و حوكمی بێگانە، خەباتی چەكداری و توندوتیژئامێز زاڵتر بوە تا خەباتی ناتوندوتیژی، لەگەڵ ئەوەشدا باڵادەستی فیكری شۆڕشگێڕی و عەقڵیەتی خێڵەكی رێگر بوە لە بەرجەستەبونی خەباتی ناتوندتیژی وەك بەدیلێك بۆ گۆڕانكاری، هەرچەندە ناوبەناو خەباتی ناتوندتیژی لەم ناوچەیەدا بونی هەبوە، بەڵام رێكخراو نەبون و بەردەوامی نەبوە، لەدوای دروستبونی هەرێمی كوردستان وەك كیانێكی سیاسی و كارگێڕی، تاڕادەیەك خەباتی ناتوندتیژی پەرەیسەند، بەڵام كلتوری خەباتی توندوتیژی بەردەوام لەلای هێزە دەسەڵاتدارەكانی هەرێم زاڵتربوە، شەڕی ناوخۆ نمونەیەكی دیاری ئەو قۆناغەیە.

ئەزمونكردنی خەباتی ناتوندوتیژی بەشێوەیەكی بەرفراوان وەك پرەنسیپ و چوارچێوە فەلسەفییەكەی لە هەرێمی كوردستان، دواكەوت تا دەركەوتنی بزوتنەوەی گۆڕان وەك هێزێكی سیاسی و جوڵێنەری سەرەكی شەقام بەشێوازێكی مەدەنی و دور لە توندوتیژی. لێرەدا رێوشوێنەکان و ئامرازەکانی خەباتی مەدەنی دەخەینەڕو، وەک بەشێک لە پرەنسیپ و بەها باڵاکان لای بزوتنەوەی گۆڕان.

خەباتی مەدەنی
بەشێوەیەكی گشتی خەباتی مەدەنی دەكرێت وەكو بەدیلی خەباتی چەكداری بۆ گەیشتن بە ئامانجە جۆربەجۆرەكان بەكاربهێنرێت، ئەو ئامانجانەی كە خەباتی لەپێناو دەكرێت، دەتوانرێت پۆلێنبەندی بكرێت بۆ ئاستێكی بەرفراوانی هەوڵدان، لەپێناو ناچاركردنی دەسەڵات بۆ دەركردنی بڕیاری تایبەت، دروستكردنی هەل و مەرجێك بەمەبەستی چارەسەركردنی ئاشتیانەی گیروگرفتەكان و تەنانەت بۆ هەڵوەشاندنەوەی سیستەمی سیاسی.

بۆیە خەباتی مەدەنی تەواو جیاوازە لە خەباتی توندوتیژ ئامێز، هەرچەندە ئامانجی هەردو رێبازەكە پرۆسەی خەباتكردنە، بەڵام ئەو رێگایانەی هەردوكیان پیادەی دەكەن زۆر جیاوازەو دەرەنجامی جیاوازیشیان لێ بەرهەم دێت، دەرەنجامی رێبازەكان و كێشە توندوتیژ ئامێزەكان رونە، كە تێیدا چەك دەبێتە زمانی قسەو ترساندن و ئازاردان و كوشتن و وێرانكاری بەدوای خۆیدا دەهێنێت.

بەڵام خەباتی ناتوندوتیژی زۆر ئاڵۆترە لەو رێگایانەی لەسەر توندوتیژی بونیادنراون، زۆر جۆری خەبات لەخۆ دەگرێت، بەپێچەوانەی ئەو خەباتانەی لەسەر توندوتیژی بونیادنراون، خەباتی ناتوندوتیژی بە ئامرازە سایكۆلۆژی و كۆمەڵایەتی و ئابوری و سیاسییەكان تێدەكۆشێت و  لەلایەن خەڵك و دامەزراوەكانی كۆمەڵگاوە بەكاردەهێنرێت.

ناڕەزایی و مانگرتن و خۆپیشاندانی هێمنانە و بایكۆتكردنە جەماوەرییەكان لە دیارترین رێبازو رێوشوێنەکانی خەباتی ناتوندوتیژین. لەگەڵ ئەوەشدا دەبێت ئەوەمان لا رون بێت كە دەسەڵاتداران تەنها كاتێك دەتوانن درێژە بە حوكمڕانی خۆیان بدەن كە هێزە پێویستەكانی خۆیان لەڕێگەی هاریكاریی و ملكەچی و فەرمانبەرێتی خەڵك و دامەزراوە كۆمەڵایەتییەكانی نێو كۆمەڵگا دابین بكەن. خەباتی مەدەنی، بە پێچەوانەی خەباتی توندوتیژ ئامێز، شێوەیەكی تەواو گونجاو و تایبەتییە بۆ جیاكردنەوەی ئەم سەرچاوەی هێزانە لە دەوڵەت.

خەباتی مەدەنی و ناتوندوتیژ وەك هەمو جوڵانەوە كۆمەڵایەتییەكان، خاوەنی كۆمەڵێك تایبەتمەندی خۆیەتی، لەوانە:
1. خەباتی مەدەنی ناتوندوتیژ ئەوە قبوڵناكات چوارچێوەكەی لە رێگەی خەباتێكەوە دەستنیشان بكرێت كە دەسەڵاتدارە ستەمكارەكان دیاریدەكەن.
2. خەباتی مەدەنی ناتوندوتیژ ئاستەنگە لە بەردەم دەسەڵاتدارە ستەمكارەكان.
3. خەباتی مەدەنی هێمنانەی سیاسی لە توانایدایە بەشێوەیەكی تایبەتی و لەسەرخۆ خاڵە بەهێزەكانی سیستەمە سەركوتارەكان لاواز بكات، خاڵە نەرێنییەكانی لاوازتر بكات و سەرچاوەكانی هێزی لەژێر دەست دەربهێنێت.
4. خەباتی سیاسی مەدەنی دەتوانێت بزوتنەوەیەكی تەواو پەرش و بڵاو بێت و لە هەمان كاتدا بەشێوەیەكی كاریگەر پێداگری لە پرسە تایبەتەكان بكات.
5. خەباتی مەدەنی ئارام دەبێتە هۆی دەرخستن و رونكردنەوەی زیاتری كاری رژێمە سەركوتكارەكان.
6. خەباتی ناتوندوتیژی دەتوانێت بەشێوەیەكی كاریگەرانە خەڵك و گروپە كۆمەڵایەتییەكان و دامەزراوە جۆراوجۆرەكانی نێو كۆمەڵگە بەشێوەیەكی یەكگرتوانە هان بدات بە ئامانجی كۆتاییهێنان بە دەسەڵاتی دڕندانەی ژمارەیەكی كەمی دەسەڵاتدار بەسەر ئەواندا.
7. خەباتی مەدەنی ناتوندوتیژ لەتوانایدایە ببێتە مایەی دابەشكردنی كاریگەرانەی دەسەڵات لە كۆمەڵگادا كە خۆی دەبێتە مایەی ئەگەری زیاتری دامەزراندن و بەردەوامبونی كۆمەڵگایەكی دیموكرات.

ئامرازەكانی خەباتی ناتوندوتیژی
هەڵەی باو ئەوەیە كە دەتوانرێ بەپشت بەستن بەدو رێبازی وەك مانگرتن و خۆپیشاندانی گشتی بگەینە ئەنجامێك كە دەمانەوێت پێی بگەین. لە راستیدا رێبازێكی زۆر هەن لە خەباتی ناوتوندوتیژی و هەندێ‌ لە سەرچاوەكان ئاماژە بۆ سەدان شێوەی جیاوازی ئەم خەباتە دەكەن و پۆلێنی سەر سێ دەستەی سەرەكی دەكەن ئەوانیش:
یەكەم: رێبازەكانی ناڕەزایی و هاندان: زۆرینەی ئەم جۆرە رێبازە خۆپیشاندانی رەمزیانەن كە ریزبەستن و رێپێوانەكان و ئێشكگرتن لەخۆ دەگرێت، بەشێوەیەكی گشتیش خۆی دەبینێتەوە لە: راگەیاندنی بەیاننامە فەرمییەكان، دوستكردنی تۆڕی فراوانی پەیوەندیكرن و بەكارهێنانی ئامرازەكانی راگەیاندن و كاری بە كۆمەڵ و هاندانی كارمەندان و كرێكاران بۆ مانگرتن و هەنگاوە رەمزییەكان و بەكارهێنانی مینبەری پەرستگاكان و لۆبی كردن و ئەنجامدانی كۆڕی شانۆیی و موزیكی رەخنە ئامێز و كاریكاتێر و ڕازاندنەوەی دیوارەكان بە رەخنەی هونەری و قۆستنەوەی مەراسیمی ناشتنی قوربانیانی شەهیدان و تا دەگات بە خۆپیشاندانی جەماوەری ئاشتایەنەی بەرفراوان.

دوەم: رێبازەكانی هاوكاری نەكردن، كە بۆ سێ گروپی سەرەكی دابەش دەبێت ئەوانیش:
1. هاوكاری نەكردنی كۆمەڵایەتی، خۆی دەبینێتەوە لە دورخستنەوەی كەسەكان و پەراوێزخستنی كەسایەتییەكان، هاوكاری نەكردن لەگەڵ دامەزراوە كرمەڵایەتییەكان و داب و نەریتە كۆمەڵایەتییەكان و كەنارگیری لە سیستەمی كۆمەڵایەتی.
2. هاوكاری نەكردنی ئابوری، كە خۆی دەبینێتەوە لە بایكۆتكردنی سەرمایەدارەكان و هەنگاو هەڵگرتنی بەكاربەران و مانگرتنی كرێكاران و بەرهەمهێنەرانی كارگەو دامەزراوەكان و هەنگاو هەڵگرتن لەلایەن خاوەن موڵكەكان و سەرمایەدارنەوە تا دەگات بە مانگرتن لە ئەنجامدانی ئەركەكان.
3. هاوكاری نەكردنی سیاسی، خۆی دەبینێتەوە لە رەتكردنەوەی شەرعیەت و هاوكاری نەكردنی حكومەت لەلایەن هاوڵاتیانەوە و سزادانی لەكاتی هەڵبژاردنەكان و گەیاندنی ناشەرعی بونی بە ڕێكخراوە نێودەوڵەتییەكان و مانگرتنی فەرمانبەرانی كەرتی گشتی و هاوكاری نەكردن و جێبەجێنەكردنی فەرمانەكانی بە شێوەكی گشتی.

سێیەم: هێرشە بێ زیانەكان لە رێگەی بزواندنی هەستە سایكۆلۆژی و كۆمەڵایەتی و ئابوری و سیاسییەكانەوە.
ژمارەیەكی بەرچاو لەم رێبازانە كە بەوردی هەڵبژێردراون بەشێوەیەكی هەمیشەیی لەلایەن خەڵكی مەدەنییەوە لەناو ستراتیژێكی هۆشمەندانەی لێوان لێو لە تاكتیكە گونجاوەكان پیادە بكرێن، هەر حكومەتێكی نامەشروع روبەڕوی كۆمەڵە كێشەیەكی جدی دەكەنەوە.
لەبەرامبەر رێگا چەكدارییەكان و بەكارهێنانی هێز، رێبازەكانی ناتوندوتیژی دەتوانن بەشێوەیەكی راستەوخۆ لەسەر ئامانجە جێ مەبەستەكە پێداگری بكەن. هەندێ‌ لە شێوازەكانی تێكۆشانی ناتوندوتیژی پێویستی بە ئەنجامدانی كاری دەرەوەی ژیانی رۆژانە هەیە لەلایەن خەڵكەوە، وەك دابەشكردنی بەیاننامە، دابەشكردنی بڵاوكراوە، پراكتیزەكردنی مانگرتن لە خۆراك یاخود دانیشتن لەسەر شەقام.

میكانیزمی خەباتی ناتوندوتیژی و  توندوتیژی لە بناغەوە لەگەڵ یەكتردا جیاوازن، زنجیرە خەباتێكی سیاسی مەدەنی لەگەڵ توندوتیژییەكی زۆر سنورداریشدا ناگونجێت، چونكە دەبێتە مایەی گۆڕانی رێڕەوی خەباتەكە بۆ بازنەیەك كە سیستەمە سەركوتكارەكان باڵادەستییەكی زۆرتریان تێدا هەیە. دیسپلینكردن و ڕێكخستنی خەباتی ناتوندوتیژی، كلیلی بنەڕەتییە بۆ سەركەوتن، تەنانەت لەكاتی بونی هەوڵی سەركوتكردنی خەباتەكەش لەلایەن دەسەڵاتی ستەمگەراشەوە نابێت پشتگوێ بخرێت.

لەهەندێ‌ شوێندا لەوانەیە توندوتیژییەكی سنوردار دژ بە دەسەڵاتێكی ستەمكار قەرەبو نەكراوە بێت. بێبەشكردن لە ماف و نادادپەروەریی لەوانەیە ببێتە مایەی تەقینەوەی توندوتیژانە و لەوانەیە تەنانەت دوای ئاگاداربون لە رۆڵی شارستانییانەی خەباتە ناتوندوتیژییەكان، حەز بە دەستهەڵگرتن نەكەن لەو ڕێگایانەی لەسەر توندوتیژی بونیادنراون. بۆیە لە هەل و مەرجێكی وادا، نابێت واز لە خەباتی مەدەنی بهێنرێت.

پێویستە هەنگاوی توندوتیژانە تا ئەوپەڕی توانا لە هەنگاوە ناتوندوتیژییەكان جیابكرێتەوە. بەڵگەنامە مێژوییەكان ئەوەمان پێ دەڵێت، لەگەڵ ئەوەی كە زیانە دارایی و گیانییەكان لە خەباتی ناتوندوتیژیدا بەدور نازانرێت، ئاستی ئەم زیانانە زۆر كەمترە لە ئەگەری زیانەكانی خەباتی توندوتیژ ئامێز. زیاتر لەوەش خەباتی توندوتیژانە نابێتە مایەی چەرخێكی بێكۆتاییانەی كوشتارو كاری دڕندانە.

خەباتی ناتوندوتیژی پێوستی بە كەمكردنەوەی ترس و دەرهێنانی خەڵكە لە دەسەڵات و سەركوتكردن و توندوتیژییەكان و هاوكات ئەم جۆرە خەباتە كار بۆ كەشێكی لەو جۆرە دەكات. ڕزگاربون لە ترس فاكتەرێكی سەرەكییە بۆ لەناوبردنی هێزی دەسەڵاتی ستەمكار.

ئامانجەكانی بە دیموكراتی كردنی خەباتی مەدەنی
بەپێچەوانەی دەرەنجامەكانی پێداگرتن لەسەر توندوتیژی، بەكارهێنانی تەكنیكەكانی خەباتی ناتوندوتیژی دەبێتە مایەی دیموكراتیزەكردنی كۆمەڵگە لەچەند رێگەیەكەوە. سەركردەی بزوتنەوەی خەباتە مەدەنی و سیاسییەكان دەتوانن كاریگەری لەسەر پەیڕەوكارانی خۆیان دابنێن، یان تەنانەت فشاریش دروستبكەن، بەڵام لەكاتی سەرپێچی یان هەڵبژاردنی سەركردەیەكی نوێدا توانای سزادانیان نیە، ئەمەش خاڵێكی لاوازە.

بەشی دوەمی كاریگەرییەكانی دیموكراتیزەكردن، ئەنجامی پۆزەتیڤانەن. بەو چەمك و مانایەی كە خەباتی ناتوندوتیژی كۆمەڵە رێگایەكی بەرگری كردن بە خەڵك نیشان دەدات، كە لە رێگەیەوە بتوانن ئازادی دەستەبەر بكەن لەبەرامبەر ستەمكارانی ئێستا. زیاتر لەوەش ئەزمونی پیادەكردنی تێكۆشانی ناتوندوتیژی دەبێتە مایەی ئەوەی كە خەڵك لە تێكۆشاندا متمانەبونێكی زیاتر بەدەست بهێنن، دژ بە هەڕەشەكان و سەركوتكردنی توندوتیژئامێزەكانی دەسەڵاتی سیاسی.

خەباتی ناتوندوتیژی رێگاگەلێك بۆ هاوكاری كردن و تێكۆشان بەخەڵك پیشان دەدات كە لە رێگەی ئەوەوە دەتوانن بەرگری لە بەرامبەر هەر جۆرە كۆنترۆڵێكی نادیموكراسیانە بكەن لەلایەن هەر گروپێكی دەسەڵاتخوازەوە بێت.

ئەم جۆرە خەباتە كۆمەڵە رێگایەك دەخاتەڕو كە خەڵك لە رێگایەوە دەتوانن دەسەڵاتیان دژ بە هێزە چەكدارەكان و پۆلیسی سەركوتكار و هەنگاوە سەربازییەكانی حكومەتە سەركوتكارەكان بخەنەكار، ئەمە جگە لەوەی چەند رێگایەك بە خەڵك و دامەزراوە سەربەخۆكان نیشان دەدات لە رێگەی ئەو ئامانجە دیموكراتیانەی دەستبەریانكردوە، تاكو سەرچاوەكانی دەسەڵاتی دەستەی فەرمانڕەوا سنوردار بكەن و لەو رێگەیەوە هەڕەشە لە مەودای ئەم گروپە بۆ درێژەدان بەدەسەڵاتەكەی بكرێت.


راپۆرتی / (سبەی)
* لە ئامادەکردنی ئەم راپۆرتەدا سود وەرگیراوە: جین شارب، من الدکتاتوریة ‌الی الدیمقراطیة، ترجمة: خالد دار عمر، علی الموقع الاکترونیة:
http://www.ikhwanweb.com/uploads/lib/8FNRBE884Y4PZ3Q.pdf
29/03/2018
زیاتر...
هیچ بابەتێک به‌رده‌ست نیه‌ .