جەلال جەوهەر: هیچ دەسەڵاتێک ناتوانێت دژی گەل بوەستێتەوەو چاره‌نوسی رژێمه پاوانخوازه‌کان نه‌مانه‌
جەلال جەوهەر رایدەگەیەنێت؛ لە هەرێمی کوردستان شتێک نیە بەناوی پرۆسەی دیموکراسی، ئەوەی هەیە پرۆسەیەکی سیاسیە پڕە لە هەڕەشەو مەترسی و دەشڵێت: هیچ هێزو ده‌سه‌ڵاتێک نیه‌ به‌رامبه‌ر ئیراده‌ و ویستی گه‌لان بوه‌ستێ هەتا هەتا، بەڵکو چاره‌نوسی هه‌مو رژێمه ‌دیکتاتۆر و پاوانخوازه‌کان هه‌ر نه‌مانه‌.

لە چاوپێکەوتنێکیدا لەگەڵ (سبەی)، جەلال جەوهەر، ئەندامی خانەی راپەڕاندنی بزوتنەوەی گۆڕان دەڵێت: هەڵبژاردنەکان کاریگەری بەرچاوی هەیەو هەڵبژاردنەکانی رابردوش گۆڕانی زۆری بە دوای خۆیدا هێناوەو گۆڕانکاری گەورەو گرنگی کردوە لە ژیانی سیاسی، بەڵام پێویستی بە ئامادەکاری زیاترە، بۆیە هەڵبژاردنەکان و هەمو رێگاکانی تری خەباتی مەدەنی بە رێگا دەزانین بۆ چاکسازی و گۆڕانکاری.

ئاماژە بەوەش دەکات، ئەو هەرەس و شکستەی بەسەر خەڵکی کوردستانیاندا هێنا، فەشەلی دەسەڵاتدارانی هەرێم بو،و ئەو قیادەو دەسەڵاتە بەرپرسیارە لەو شکستەو بەرپرسیارە لەم هەرەسە و لەدەستدانی نیوەی خاکی کوردستان.


سبەی: پرۆژە و بەرنامەی چاکسازی لە زۆربەی سێکتەرەکاندا ئامادە کرابو، بە تایبەتی دوای ئەوەی بزوتنەوەی گۆڕان سەرۆکی پەرلەمانی وەرگرت، ئومێدێکی گەورە هەبو پەرلەمانی کوردستان رۆڵێکی گەورەی هەبێت، ئەو ئاڵنگارییانە چی بون روبەڕوتان بونەوە بە تایبەتی لە پەرلەمان؟ ئینجا حکومەت؟
جەلال جەوهەر: پڕۆژەی ئێمە و لایەنەکانی کۆمەڵ و یەکگرتو، پرۆژەیەکی کامل و هەمەلایەنە بو، لە شەش پاکێج پێکهاتبو:
1. پرۆژەی چاکسازی لە بواری ئابوری و دارایی.
2. پرۆژەی چاکسازی لە بواری پێشمەرگە.
3. پرۆژەی چاکسازی لە بواری هێزەکانی ناوخۆ.
4. پرۆژەی چاکسازی لە بواری سیستمی سیاسی .
5. پرۆژەی چاکسازی لە بواری زانکۆکان.
6. پرۆژەی چاکسازی لە بواری ئیدارات ، سیستەمی لا مەرکەزی.
هەمو ئەو پڕۆژانە پیشکەشی لایەنە پەیوەندیدارەکان کرا (سەرۆکایەتی هەرێم و حکومەت) بەڵام کاریان پی نەکرد. پەرلەمانی کوردستانیش هەنگاوی باشی نا بۆ چاکسازی لە بواری یاسایی، بە تایبەتی یاسای موچەی حیزبەکان یاسای سندوقی داهاتی نەوت و غاز، جوڵانەوەیەکی بەهێزیش هەبو لە ناو پەرلەمان بۆ چاودێری حکومەت کە پارتی تێگەیشت کە گۆڕان و لایەنەکانی تر ملکەچی نابن بۆ درێژکردنەوەی ماوەی سەرۆکایەتی هەرێم، کودەتای بەسەر حکومەت و پەرلەماندا کرد.

سبەی: هەرێمی کوردستان لەلایەن دو دەسەڵاتەوە (پارتی و یەکێتی) روبەروی هەرەسهێنان کرایەوە، ئەجندای گۆڕان چیە؟
جەلال جەوهەر: ئەجندای گۆڕان و کۆمەڵ و دواتریش هاوپەیمانی ئەوەبو:
یەکەم: پارێزگاری لەم هەرێمە بکەین، وەک قەوارەیەکی دەستوری.
دوەم: بەپێی دەستوری عێراق کار بکەین بۆ گێڕانەوەی ئەو ناوچانەی لە (16)ی ئۆکتۆبەری 2017 لەدەستدرا.
سێیەم: دواتر هەرسێ لامان پرۆژەی حکومەتی کاتیمان پێشکەش بە پارتی و یەکێتی کرد، یەکێتی زۆریان پێ چاک بو، پارتی قەبوڵی نەبو، پاشان یەکێتی چوە پاڵ پارتی.
ناوەرۆکی پرۆژەی حکومەتی کاتی لەم سێ خاڵە پێکهاتبو :
1. حکومەتی کاتی ئامادەکاری بکات بۆ هەڵبژاردنەکانی داهاتوی هەرێم.
2. حکومەتی کاتی ئامادەکاری بکات و دەست بکات بە دان وستاندن لەگەڵ بەغدا بۆ چارەسەرکردنی قەیران و کێشەکان.
3. حکومەتی کاتی موچە و خزمەتگوزاریەکان تەئمین بکات.
بەڵام پارتی و دواتر یەکێتی ئەو پرۆژەیان رەتکردەوە.

سبەی: لە دوای روداوەکانی (16)ی ئۆکتۆبەر، پارتی چەمکێکی بەکارهێناو دەڵێت کەرکوک داگیرکراوە، بەڕێزت زۆر لەوە پێش داگیرکردنی دەسەڵاتەکانت لە پایتەخت لەلایەن پارتیەوە کردوەتەوە ناونیشانی نوسینێکت، ئێستا پێتوایە هەم پایتەخت و هەم پەرلەمان و حکومەت لەلایەن پارتیەوە داگیرکراوە؟
جەلال جەوهەر: حیزبێک بتوانێ بە بڕیارێکی مەکتەبی سیاسی پەرلەمان لەکار بخات،و بۆ ماوەی دوساڵ پەکیبخات، و یەک لەسەر چواری وەزیرەکانی لە حکومەت دەربکات، و بە هێزی چەکدار رێگری لە دەوامی سەرۆکی پەرلەمان و وەزیرەکان بکات، بەڵێ حاڵەتی وا ناوی تری نیە، جگە لە داگیرکردن.

سبەی: بەشێک لە هاوڵاتیان نائومێدن سەبارەت بە پرسی هەڵبژاردنەکان بەوەی هەڵبژاردنەکان بتوانێت هیچ بگۆڕێت؟ ئەمە لە تۆماری سیستەمی بایۆمەتریشدا رەنگیداوەتەوە، ئەمە لە کوێوە سەرچاوەی گرتوە؟ ئێوە تا ئیستاش هەڵبژاردنەکان بە شاڕێگەی گۆڕینی یەکێتی و پارتی دەزانن؟ چی بە رێگری پرۆسەی دیموکراسی لە هەرێم دەزانن؟
جەلال جەوهەر: هۆی ساردی و بێ ئومێدی دەنگدەرو جەماوەر بەگشتی لە هەڵبژاردنەکان، من بۆ ئەم چەند خاڵەی دەگێڕمەوە :
یەکەم: دۆخی ژیان و گوزەران و دارایی خەڵک بەگشتی زۆر خراپە، و بە جۆرێک کاریگەری کردوەتە سەر باری خێزان و تاک، و باری کۆمەڵایەتی و دەرونی مرۆڤی کورد، کە بیرو هۆشی لای دۆخی سیاسی و پرسی هەڵبژاردنەکان نەماوە، بۆیە ئەولەویەتی مرۆڤی کورد، ئەمڕۆ، سەرقاڵی بونیەتی بە پەیداکردنی نان و پێداویستیەکانی ژیان و ... هتد، لەبەر ئەوە سیاسەت و کاری سیاسی و هەڵبژاردنەکان ئەولەویەتی دەنگدەر نیە لەم قۆناغە.
دوەم: هەرێمی کوردستان لە چوارساڵی رابردو، روبه‌روی چوار قەیرانی کوشندە بوەوه‌ وەک؛ قەیرانی دارایی و ئابوری، بەهۆی سیاسەتی چەوتی دەسەڵاتدارانی هەرێم و عێراق .قەیرانی ئەمنی.. شەڕی داعش و گروپە تیرۆرستیەکان، داگیرکردنی بەشێکی نیشتیمان و ...هتد. قەیرانی سیاسی ... داگیرکردن و پەکخستنی پەرلەمان و شەلکردنی حکومەتی هەرێم، لەلایەن پارتیەوە .قەیرانی شکستی (16)ی ئۆکتۆبەر، و لێکەوتەکانی دارایی، سیاسی، جەماوەری، مەعنەوی، دەرونی ئەو شکستە لەسەر دەنگدەر و جەماوەر بە گشتی.
سێیەم: میلله‌تی کورد به‌ گشتی هێشتا ئاشنا نه‌بوه‌ به‌تەواوی بە خه‌باتی مه‌ده‌نی ، و گرنگی خه‌باتی مه‌ده‌نی به‌ گشتی و هه‌ڵبژاردنه‌کان به‌ تایبه‌تی نازانێ وه‌ک پێویست، هۆکارەکەش دیارە، ئەویش ئەوەیە، خەباتی چەکداری دەیان ساڵی کوردو جوڵانەوەی چه‌کداری کورد، بوە بە کەلتورو سەقافەتی زاڵ لە کۆمەڵی کوردەواری دا. هه‌ر بۆیه‌ پشوی میللەتی کورد بە گشتی، و خەڵکی کوردستانی عێراق بەتایبەتی، زۆر کورتە لە خەباتی سیاسی و مەدەنی، هۆکارەکەش دیارە ئەویش ئەوەیە خەباتی چەکداری دەیان ساڵی کوردو جوڵانەوەی کورد، بوە بە کەلتورو سەقافەتی زاڵ لە کۆمەڵی کوردەواری دا. راهاتن و کەوتنە سەر شاڕێی خەباتی سیاسی و مەدەنی، ماوەیەکی چاک و هەوڵ و هیمەتێکی زۆری دەوێ، بۆ جێگیرکردنی کەلتوری خەباتی مەدەنی لەناو کۆمەڵگادا.
بێگومان ئەوەش راست نیە کە هەڵبژاردنەکان هیچی نەگۆڕیوەو هیج ناگۆڕێ،  هەڵبژاردنەکانی (1992) تا (2013)، گۆڕانی زۆری بە دوای خۆیدا هێناوە، لەگەڵ ئەو هەمو تەزویرە، (44%)ی خەڵک رای گۆڕاوە لەسەر دەسەڵات، هەڵبژاردنەکان گۆڕانکاری گەورەو گرنگی کردوە لە ژیانی سیاسی، بەڵام پێویستی بە ئامادەکاری زیاترە.

سبەی: ئێوە تا ئێستاش هەڵبژاردنەکان بە شارێگەی گۆڕینی یەکێتی و پارتی دەزانن؟
جەلال جەوهەر: نەک هەڵبژاردنەکان بەتەنیا، بەڵکو هەڵبژاردنەکان و هەمو رێگاکانی تری خەباتی مەدەنی (پەرلەمان، رێکخراوەکانی مەدەنی، گفتوگۆ، جوڵاندنی شەقام و ... هتد)، بە رێگا دەزانین بۆ چاکسازی و گۆڕانکاری.

سبەی: چی بە رێگری دەزانن لە بەردەم پرۆسەی دیموکراسی لە هەرێم؟
جەلال جەوهەر: لە هەرێمی کوردستان شتێک نیە بەناوی پرۆسەی دیموکراسی، ئەوەی هەیە، پرۆسەیەکی سیاسیە، پڕە لە هەڕەشەو مەترسی، پرۆسەی دیموکراسی پرۆژەیەکی موتەکاملە و بریتییە لە کۆمەڵێک پایە و بنەمای گرنگ وەک :
1. هەڵبژاردنەکان .... هەڵبژاردنەکان ئەنجام ئەدرێ لە هەرێمی کوردستان، بەڵام نە لە کاتی خۆیدا ئەنجام ئەدرێ، و نە بە ئازادی بەڕێوە ئەچێ ، و نە بە پاکی و بێ گەردی.
2. راگەیاندنی ئازاد هەیە، بەڵام کوشتن و گرتن و سزادانی رۆژنامەنوس، و سوتاندنی دەزگاو نوسینگەکانی راگەیاندنی بەدواوەیە.
3. خۆپیشاندان رێگەی پێ نادرێ ، و ئەگەر خۆپیشاندانیش بکرێ ، تەقەیان لێ دەکەن، دەکوژرێن، بریندار دەکرێن، ئەگیرێن.
جا رێگری راستەقینە لە بەردەم پرۆژەی دیموکراسی لە هەرێم، عەقڵیەتی پاوانخواز و دەسەڵاتدارانی چەکدارە لە هەرێم .به‌ڵام هیچ هێزو ده‌سه‌ڵاتێک نیه‌ له‌ به‌رامبه‌ر ئیراده‌ و ویستی گه‌لان بوه‌ستێ و رێگر بێ هه‌تا هه‌تا، و چاره‌نوسی هه‌مو رژێمه ‌دیکتاتۆر و پاوانخوازه‌کان هه‌ر نه‌مانه‌.

سبەی: نا شارەزایی سیاسەتکردن لەگەڵ حکومەتی عێرقدا، لە ئەنجومەنی نوێنەران کوردی کرد بە کەمینە بە رێژەی کورسی، پێداگری و حساب نەکردن بۆ بەغداو ئەنجامی ریفراندۆم، بەشی زۆری خاکەکەشی خستە مەترسیەکی جدییەوە، داهاتوی کورد لە عێراقدا چۆن دەبێت ئەگەر ئەم دو هێزە بەردەوام بن لە حکومڕانی هەرێم؟
جەلال جەوهەر: ئەو حاڵەتەی لەناو ئەنجومەنی نوێنەران دروست بو، نەمانی (تەوافق و تەوازن وشەراکەت) سازان وهاوسەنگی وهاوبەشی لەنێوان کوتلەکان بوو، بەهۆی سیاسەتی چەوتی ده‌سه‌ڵاتدارانی هه‌رێم ، و گەلەکۆمەی زاڵمانه‌ی کوتلەکانی شیعەو عەرەبی سوننە لەسەر کورد.
سیاسەتی پارتی و یەکێتی لە ئاستی هەرێم و عێراق، سیاسەتێکی واقعیانەیەو عەقڵانی نەبوە، لە پرسی ریفراندۆمیشدا دیراسەی هەمو لایەنەکانی سیاسی، ئابوری و دارایی، یاسایی، (هاوسەنگی هێز)، جەماوەری نەکرابو، بەڵکو حەزو ئارەزوی شەخسی و حیزبی پێوە دیاربو، پارتی و یەکێتی و هەندێ لایەنی تر، دۆخی سیاسی کوردستان و عێراق و دەوڵەتانی ئیقلیمی و زلهێزەکانیان نەخوێندبوەوە وەک خۆی، بەڵکو بەقسەی کەسانی نابەرپرس و بەرژەوەندخواز فریویان خوارد. وەک دەرکەوت دەسەڵاتدارانی هەرێم، یەکگرتو نەبون لەو پرۆژەیە، ودەرکەوت نە خۆیان و نە هێزی چەکداری خۆیان ناسی، و نە دۆست و ناحەز دوژمنەکانی خۆیان ناسی لەسەر ئاستی عێراق و ناوچەکەو دونیا، بۆیە ئەوەی رویدا فەشەلی دەسەڵاتدارانی هەرێم بو،و ئەو قیادەو دەسەڵاتە بەرپرسیارە لەو شکستە، و بەرپرسیارە لەم هەرەسە و لەدەستدانی نیوەی خاکی کوردستان، نەک هێزی پێشمەرگە.

سبەی: هه‌ڵوێستی ده‌سه‌ڵاتدارانی عێراق چۆن هه‌ڵده‌سه‌نگێنن له‌ پرسی ریفراندۆم؟
جەلال جەوهەر: دەسەڵاتدارانی عێراق لە پرسی ریفراندۆم، وه‌ک کێشه‌ی ناوخۆی عێراق، و وه‌ک کێشه‌یه‌کی نیشتیمانی روبه‌روی کێشه‌ی ریفراندۆم نه‌بونه‌وه‌، به‌ڵکو زۆر ناحەزانە و دوژمنکارانه‌ مامەڵەیان لەگەڵ کورد کرد، دەسەڵاتدارانی عێراق جیاوازیان نەکرد لەنێوان دەسەڵاتدارانی هەرێم و میللەتی کورد، بەڵکو هەموی بەیەکەوە سزای سیاسی و دارایی و ئابوری دا، لە هەمو ئەمانەش خراپتر، دەسەڵاتدارانی عێراق لە رێگای ئەنجومەنی نوێنەران و ئەنجومەنی وەزیران کۆمەڵێک بڕیاری زاڵمانەو ناڕەوایان دەرکرد، بە پێچەوانەی دەستوری عێراق بۆ سزادانی خەڵکی کوردستان و هەرێم.
ئەزمونی (14) ساڵەی حکومڕانی لە عێراق دەریخست کە لە عێراقدا ئیرادەیەکی راستەقینە نیە بۆ چارەسەرکردنی کێشەکانی نێوان هەرێم و بەغدا (نەوت و غاز، پێشمەرگە، ناوچە جێناکۆکەکان، بودجەی ساڵانە).

سبەی: لە پێشو و دوای (2003) شیعەکان هاوپەیمانێکی باشی کورد بون هەم بۆ روخانی رژێمی بەعس هەم بۆ پێکهێنان و سەرپێ خستنی حکومەتی عێراق، ئێستا پەیوەندیەکان بە جۆرێکە هەر تەیارێکی شیعە مانۆڕ لەسەر دژایەتی کورد دەکەن، کێ بەرپرسە لەمە، کورد بە گشتی چ لایەنێکی شیعە هەڵبژێرێت بۆ هاوپەیمانی؟
جەلال جەوهەر: پێش و دوای ساڵی  (2003) و تا ساڵی (2005) پەیوەندی کورد و شیعە زۆر باش بوە، و شتی خۆش و ناخۆشی هاوبەشیان زۆر بو، هەتا پەسەند کردنی دەستورو پێکهێنانی پایه‌کانی دەوڵەت، ئەم پەیوەندیە لە گەشەکردندا بو، کە کار کەوتە سەر جێبەجێکردنی دەستور و مافە دەستوریەکانی کورد، وەک ماددەی (140)، کێشەی نەوت و گاز، بودجەی ساڵانە، پێشمەرگە، سستی و ساردی کەوتە نێوان لایەنەکانی کورد و بەشێک لە لایەنە شیعەکان.
دەبێ ئەوەش بوترێ هۆکاری ئەم ساردی و سستیە هەموی لایەنە شیعەکان لێی بەرپرسیار نین، بەڵکو بەشێکی دەگەڕێتەوە بۆ کەمتەرخەمی و خەم ساردی نوێنەرانی کورد لە حکومەت و ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق .بەشی زۆری نوێنەرانی کورد لە حکومەتی فیدڕاڵی و ئەنجومەنی نوێنەران، ئەوەندەی سەرقاڵی پۆست و دەستکەوتە شەخسیەکان بون، ئەوەندە ئاگایان لە مافە دەستوریەکانی کورد نەبو. شیعە بە گشتی یەکێکە لە پێکهاتە هەرە سەرەکیەکانی عێراق، لە عێراقی ئەمڕۆ هیچ کارو بەرنامەیەک بەبێ هاوکاری و یارمەتی و رەزامەندی لایەنەکانی شیعە لە حکومەت و ئەنجومەنی نوێنەران جێ بە جێ نابێت .هەڵسوکەوت و کردەوەی لایەنێکی شیعە یان لایەنێکی چەکداری شیعه‌ لە دژی کورد، گوزارشت لە سیاسەتی شیعەو سەرجەم لایەنەکانی شیعە ناکات، هەروەک چۆن هەڵسوکەوت و کردەوەی دەستەو گروپێکی چەکدار کورد لە دژی شیعە، گوزارشت لە سیاسەتی کورد ناکات. ئێمه‌ له‌ کۆتاییدا ئه‌و لایه‌نانه‌ له‌ شیعه‌ هه‌ڵده‌بژێرین که‌ پابه‌ندن به‌ ده‌ستورو ده‌ستور جێبه‌جێ ده‌که‌ن.

سبەی: لەدوای (16)ی ئۆکتۆبەری 2017ەوە، مامەڵەی بەغدا لەگەڵ هەرێم و کورد گۆڕاوە، لە دوای روداوەکانی (16)ی ئۆکتۆبەرەوە بەغدا بە مەنتقی هێز مامەڵە دەکات، ئێوە هۆکارەکانی بۆ چی دەگەڕێننەوە؟
جەلال جەوهەر: روداوەکانی (16)ی ئۆکتۆبەری (2017)، کوشتن و گرتن و دەربەدەرکردن و سوتاندن و تاڵانکردن و زیندوکردنەوەی سیاسەتی تەعریبی لە کەرکوک و دوز وناوچە جێناکۆکەکانی لێکەوتەوە، کە هەرگیز خزمەت بە عێراقی فیدراڵی ناکات و پێچەوانەی دەستوری عێراق و سیاسەتی سازان و پێکەوە ژیانە. مەنتقی هێزو شەڕ، مەنتقی عەقڵانی نیە، مەنتقی هێز و شەڕ جینایەت و کارەسات و ماڵوێرانی بەدوای خۆیدا دێنێ، مەنتقی هێز و شەڕ هەمیشە هەژاری و نەبونی و بێکاری بەدواوەیە، مەنتقی هێزو شەڕ هەمیشە پەشیمانی بەدواوە بوە. دەبێ مەنتقی عەقڵ و حیوارو تێگەیشتن جێگای مەنتقی شەڕ و هێز بگرێتەوە، ئەزمونی مەنتقی هێز و شەڕ، لە پەنجا ساڵی رابردو عێراقی گەیاندە ئەم دۆخە خراپەی ئەمڕۆ، مه‌نتقی هێز و ئەم هەمو شەڕانە، عێراقی گەیاندە ئەوەی یەکێک بێ لە دەوڵەتە هەرە فاسد و گەندەڵەکانی دونیا.سوپای عێراق شەڕی قڕکردنی کوردیان پێکرد، کورد لەناو نەچو، بەڵکو رق و قینی کوردی زیاتر کرد لەسەر دەسەڵات ، و جوڵانەوەی کورد چەندین جار سوپای عێراقیان تێکشکاندو دەریان کردن لە کوردستان، ئەمیش رق و قینی بەرامبەری زیاد کرد لەسەر کورد، بۆیە مەنتقی هێزو شەڕ، هی ئەوە نیە شانازی پێوە بکرێ و پێی مەغرور بی، بەڵکو هی ئەوەیە مرۆڤ پێی شەرمەزار بێ.
وەک دیارە لایەنەکانی مەنتقی هێزو شەڕ دەرس و پەندیان لە رابردوی خوێناوی عێراق وەرنەگرتوە، کە عێراقی گەیاندە ئەمڕۆ.
02/05/2018
زیاتر...
هیچ بابەتێک به‌رده‌ست نیه‌ .