محه‌مه‌د تۆفیق ره‌حیم: به‌رژه‌وه‌ندیی‌ حیزبی‌ و كه‌سی‌ هۆكار بون بۆ شكستی‌ حكومڕانیی‌ كورد
محه‌مه‌د تۆفیق ره‌حیم ئه‌ندامی‌ خانه‌ی‌ راپه‌ڕاندنی‌ بزوتنه‌وه‌ی‌ گۆڕان رایده‌گه‌یه‌نێت، ده‌سه‌ڵاتدارانی‌ كورد به‌هۆی‌ زاڵبونی‌ ئه‌جێندا حیزبی‌ تایبه‌تییه‌وه‌ چه‌ند جارێك شكستیان هێناوه‌ و هه‌لی‌ ئه‌وه‌یان له‌ده‌ستداوه‌ بتوانن حكومڕانییه‌كی‌ رێكوپێك بۆ هه‌رێمی‌ كوردستان بێننه‌ كایه‌وه‌.

له‌میانی‌ دیدارێكی‌ تایبه‌تی‌ كه‌ناڵی (KNN)، محه‌مه‌د تۆفیق ره‌حیم رونیكرده‌وه‌، پشتبه‌ستن به‌ نه‌وت بۆ دروستكردنی‌ ئابوریی سه‌ربه‌خۆ كارێكی‌ هه‌ڵه‌یه‌ چونكه‌ ده‌كرێت یارمه‌تیده‌ر بێت و پشت به‌ سه‌رچاوه‌ی‌ دیكه‌ ببه‌سترێت له‌ دروستكردنی‌ ئابوریدا، ده‌شڵێت ئه‌گه‌ر پێشنیاره‌كانی‌ كه‌ خرانه‌ به‌رده‌م سه‌ركردایه‌تی‌ سیاسی‌ كورد له‌ به‌رامبه‌ر دواخستنی‌ ریفراندرمی‌ سه‌ربه‌خۆیی‌ قبوڵبكرانایه‌، ئێستا هه‌رێمی‌ كوردستان هه‌نگاوی‌ گوره‌ به‌ره‌و پێش ده‌چو. 

له‌باره‌ی‌ سه‌نگ و قورسایی‌ كورد له‌ به‌غدا دوای‌ هه‌ڵبژاردنی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ نوێنه‌رانی‌ عێراق، محه‌مه‌د تۆفیق ره‌حیم ده‌ڵێت، ئه‌وه‌ پشتبه‌ستوه‌ به‌و گوتاره‌ی‌ كورد ده‌یباته‌ به‌غدا و په‌یوه‌سته‌ به‌ یه‌كڕیزی‌ كورد و سه‌نگی‌ ته‌رازوی‌ كورده‌وه‌. 

ده‌قی‌ دیمانه‌كه‌: 
پێشکەشکردنی/ دابان محەمەد

* له‌دوای‌ 2003وه‌ كود وه‌كو پێكهاته‌یه‌ك له‌ عێراقدا بۆ یه‌كه‌م جار به‌شداری‌ له‌ حكومه‌تی‌ عێراقدا كردوه‌، ئه‌وه‌شی‌ له‌ ده‌ستوردا هاتوه‌ تاڕاده‌یه‌ك مافه‌كانی‌ كوردی‌ تیادا چه‌سپاوه‌، له‌سه‌رده‌می‌ ئه‌نجومه‌نی‌ حوكمه‌وه‌ تا یه‌ك ساڵی‌ سه‌رده‌می‌ مالیكی‌، كورد ده‌رفه‌تێكی‌ باشی‌ له‌به‌رده‌ستدا بو بۆ ئه‌وه‌ی‌ به‌شێكی‌ مافه‌كانی‌ بچه‌سپێنێت، له‌و ماوه‌یه‌دا بۆچی‌ كورد نه‌یتوانی‌ ئه‌وه‌ بكات؟
محه‌مه‌د تۆفیق ره‌حیم: بۆ ئه‌وه‌ی‌ باس له‌وه‌ بكه‌ین، ده‌بێ بگه‌ڕێینه‌وه‌ بۆ پێش (2003)، له‌ساڵی‌ (1991)ه‌وه‌ پاش ئه‌وه‌ی‌ عێراق هه‌ڵه‌یه‌كی‌ ستراتیژیی‌ زۆر گه‌وره‌ی‌ كرد و په‌لاماری‌ كوه‌یتی‌ دا، ناوچه‌ی‌ دژه‌فڕین دروست بو له‌گه‌ڵ بڕیاری‌ ده‌ركردنی‌ سه‌دام له‌ كوه‌یت، كورد له‌و ناوچه‌ی‌ دژه‌فڕینه‌ی‌ كه‌ بۆی‌ دروست كرا چانسێكی‌ وه‌گرت بۆ ئه‌وه‌ی‌ بتوانێت به‌شێوه‌یه‌ك له‌ شێوه‌كان خۆی‌ حكومڕانی‌ خۆی‌ بكات. ئه‌وكات پاش دو ساڵ له‌ هه‌ڵبژاردن حكومه‌تی‌ هه‌رێم له‌ (1994) بو به‌ دو به‌شه‌وه‌ و كورد ئه‌و چانسه‌ی‌ له‌ده‌ستدا كه‌ بتوانێت حكومڕانییه‌كی‌ سه‌رده‌میانه‌ و رێكوپێك بكات، بیانوه‌كه‌شی‌ هه‌مو بریتی‌ بو له‌ دو دوكان له‌ قه‌ڵادزێ‌. هه‌مو دینا چاویان بڕیبوه‌ عێراق و هه‌رێمی‌ كوردستان، به‌تایبه‌تی‌ هه‌رێمی‌ كوردستان، ئه‌یانویست بزانن ئایا ئێمه‌ ئه‌توانین حكومڕانیی‌ خۆمان بكه‌ین یان نا، به‌ڵام له‌به‌ر مه‌سه‌له‌ی‌ حیزبایه‌تی‌ و ده‌ستكه‌وتی‌ تایبه‌ت و ئه‌جێندای‌ تایبه‌ت و ده‌ستێوه‌ردانی‌ ئه‌ملاولا، حكومه‌تی‌ هه‌رێم شكستی‌ هێنا و نه‌یتوانی‌ حكومڕانییه‌كی‌ رێكوپێكی‌ هه‌رێمی‌ كوردستان بكات و هه‌رێمی‌ كوردستان بو به‌دوبه‌شه‌وه‌، ئه‌مه‌ هه‌تا (2003)ی‌ خایاید. له‌ (2003)دا پاش ئه‌وه‌ی‌ وڵاتان و كۆمه‌ڵگای‌ نێوده‌وڵه‌تی‌ به‌ سه‌رۆكایه‌تی‌ ئه‌مه‌ریكا له‌ عێراقیان داو رژێمه‌كه‌ی‌ سه‌دامیان روخاند و عێراقیان هه‌ڵوه‌شانده‌وه‌ به‌هه‌مو داموده‌زگاكانی وه‌ك ئه‌منی‌ و سه‌ربازی‌ و هه‌واڵگری‌ و ته‌نانه‌ت وه‌زاری‌ و ئیدارییه‌كانیش، جارێكی‌ دیكه‌ چانسێكی‌ دیكه‌ بۆ كورد ره‌خسایه‌وه‌ كه‌ بتوانێت رۆڵی‌ هه‌بێت له‌ رێكخستنه‌وه‌ی‌ خۆی‌ و رێكخستنه‌وه‌ی‌ عێراق، چونكه‌ عێراق هه‌ڵوه‌شابو و هیچی‌ نه‌مابو، ته‌نها هێزێك، كورد بو كه‌ ئه‌وكاته‌ش به‌به‌راورد له‌گه‌ڵ هێزی‌ لایه‌نه‌كانی‌ دیكه‌ی‌ عێراق له‌هه‌مویان رێكخراوتر بو، ئه‌وه‌ بو عێراق دروست كرایه‌وه‌ و ئه‌نجومه‌نی‌ حكوم زیاتر له‌ژێر حوكمی‌ ئه‌ندامانی‌ كورد ناو ئه‌نجومه‌نه‌كه‌دا بو، حكومه‌تی‌ عێراق دروست كرایه‌وه‌ و ئه‌و ده‌ستوره‌ی‌ كه‌ نوسرا، كورد رۆڵی‌ سه‌ره‌كیی‌ بینی‌ له‌ نوسینه‌وه‌یدا. به‌ڵام به‌داخه‌وه‌ هاوشێوه‌ی‌ جاران له‌به‌رئه‌وه‌ی‌ مه‌سه‌له‌ی‌ حیزبی‌ و به‌رژه‌وه‌ندی‌ شه‌خسی‌ و ئه‌جێندای‌ تایبه‌تی‌ زاڵ بو به‌سه‌ر سیاسییه‌ كورده‌كان و حیزبه‌ كوردییه‌كاندا، جارێكی‌ دیكه‌ ئه‌و هه‌له‌ له‌ده‌ست چوه‌وه‌ و ئه‌و ده‌ستوره‌ی‌ كه‌ خۆی‌ نوسیبوی‌ نه‌یتوانی‌ جێبه‌جێیی‌ بكات. له‌عێراقدا ده‌ستور به‌ ته‌رازوی‌ هێز جێبه‌جێ ده‌كرێت، كێ ته‌رازوی‌ هێزی‌ به‌هێز بێت و چ لایه‌نێك به‌هێز بێت ئه‌و لایه‌نه‌ ئه‌توانێ ده‌ستور ته‌فسیر بكات و جێبه‌جێی‌ بكات، ماده‌كانی‌ ده‌ستور هه‌مو ماده‌ی‌ رێكوپێك بون به‌ ماده‌ی‌ (140) یشه‌وه‌، هه‌موی‌ له‌به‌رژه‌وه‌ندی‌ كوردبون، به‌ڵام كورد له‌به‌رئه‌وه‌ی‌ ئه‌جێندای‌ تایبه‌تی‌ و حیزبی‌ زاڵ بو به‌سه‌ر بڕیاره‌كانیدا، نه‌یتوانی‌ ئه‌جێندا گشتییه‌كه‌ی‌ جێبه‌جێ بكات كه‌ ئه‌بوایه‌ ئه‌جێندایه‌كی‌ گشتی‌ نیشتمانیی‌ و ئاسایشی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌ هه‌بێت، ئه‌وه‌ جارێكی‌ تر سه‌لماندیه‌وه‌ كه‌ كورد ئه‌جێندایه‌كی‌ گشتیی‌ نیشتمانی‌ و سه‌رتاسه‌ریی‌ نیه‌، به‌ڵكو زیاتر ئه‌جێندای‌ شه‌خسی‌ و تایبه‌تی‌ هه‌یه‌. 

* به‌ڕێزت ناوت نا شكستی‌ حكومڕانی‌ له‌ (1991)ه‌وه‌ تا (2003) و له‌ (2003)وه‌ تا ئه‌م قۆناغه‌، بۆچی‌ ناوی‌ ده‌نێیت حكومڕانی‌؟
محه‌مه‌د تۆفیق ره‌حیم: چونكه‌ تۆ كه‌ ناوچه‌یه‌كت به‌ده‌سته‌وه‌ بێت و ناوچه‌یه‌ك به‌ڕێوه‌ به‌ریت، ئه‌بێت له‌ حكومڕانیی‌ ئه‌و ناوچه‌یه‌ سه‌ركه‌وتو بیت. به‌ڵام هه‌مومان ئه‌زانین هه‌تاوه‌كو ئێستا حكومه‌ته‌ یه‌ك له‌دوای‌ یه‌كه‌كانی‌ هه‌رێم، نه‌یانتوایوه‌ حكومڕانییه‌كی‌ رێكوپێك بكه‌ن له‌م هه‌رێمه‌. 

* تاوه‌كو ئه‌وكاته‌ی‌ یه‌كه‌م ساڵی‌ سه‌رده‌می‌ نوری‌ مالیكیش ته‌رازوی‌ هێز ته‌نانه‌ت له‌به‌رژه‌وه‌ندیی‌ كورددا بو تاوه‌كو ئه‌وه‌ی‌ كه‌ ماده‌كانی‌ ده‌ستوریش تاڕاده‌یه‌ك له‌ به‌رژه‌وه‌ندیی‌ كورددا بون، بۆچی‌ به‌رژه‌وه‌ندیی‌ ته‌سكی‌ حیزبی‌ و به‌رژه‌وه‌ندی‌ شه‌خسی‌ و به‌رژه‌وه‌ندیه‌كانی‌ تر كه‌وتنه‌ پێش به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی‌ كورده‌وه‌؟ خۆ ئه‌و كاته‌ ئه‌م فره‌حیزبییه‌ی‌ ئێستا نه‌بو.
محه‌مه‌د تۆفیق ره‌حیم: ته‌نها یه‌كێتی‌ و پارتی‌ هه‌بو، وه‌ك باسم كرد ئه‌جێندای‌ شه‌خسی‌ و تایبه‌تی‌ زاڵ بو به‌سه‌ر ئه‌جێندای‌ نیشتمانی‌ و نه‌ته‌وایه‌تیدا.

* هه‌میشه‌ سه‌ركردایه‌تیی‌ سیاسیی‌ كورد سیاسه‌ته‌كانی‌ ناڕون بون له‌ڕوی‌ سه‌ربازی و ئابوری‌ و ئه‌منیه‌وه‌ له‌به‌رامبه‌ر به‌غدادا، واتا له‌و كاتانه‌ی‌ كه‌ پێشتر به‌شداریی‌ حوكمی‌ كردوه‌ و ته‌نانه‌ت به‌م دواییانه‌ش، بۆچی‌ سه‌ركردایه‌تی‌ سیاسیی‌ كورد ئه‌وه‌نده‌ ته‌حه‌فوزی‌ هه‌یه‌ بۆنمونه‌ ناشه‌فافه‌ و ناڕونه‌ له‌ڕوی‌ ماددیه‌وه‌، له‌ڕوی‌ سه‌ربازییه‌وه‌، بۆ نمونه‌ ئێستاش هێزی‌ پێشمه‌رگه‌ كێشه‌یه‌ له‌نێوان هه‌ردولادا؟
محه‌مه‌د تۆفیق ره‌حیم: له‌به‌رئه‌وه‌ی‌ ئه‌و هێزانه‌ هێزی‌ نیشتمانی‌ نین، داموده‌زگای‌ نیشتمانی‌ نین، هێزێك نین تایبه‌ت بن به‌ هه‌رێم، هێزێكن تایبه‌تن به‌ حیزبه‌ سیاسییه‌كان و ئه‌جێندای‌ حیزبی‌ سیاسی و كه‌سایه‌تییه‌ سیاسییه‌كان زاڵن به‌سه‌ر ئه‌جێندا نیشتمانی‌ و نه‌ته‌وایه‌تییه‌كاندا.

* ئه‌وكاته‌ی‌ كه‌ جارێكی‌ تر حكومه‌تی‌ عێراق پێكهێنرایه‌وه‌، پێداگریی‌ زۆر له‌سه‌ر پۆستی‌ سه‌رۆك كۆماری‌ عێراق ده‌كرا، ئه‌وكات كه‌ ته‌رازوی‌ هێز له‌ به‌رژه‌وه‌ندیی‌ كورددا بو، بۆ كورد پۆستی‌ سه‌رۆك كۆمار گرنگ بو یان ئه‌نجومه‌نی‌ وه‌زیران یاخود هه‌ر پۆستێكی‌ تر؟
محه‌مه‌د تۆفیق ره‌حیم: هیچ پۆستێك گرنگ نیه‌ ئه‌گه‌ر تۆ به‌هێز نه‌بیت. ئه‌و پۆستانه‌ كاتێك گرنگن و كاتێك به‌كارده‌هێنرێن كه‌ تۆ له‌ هه‌رێمدا به‌هێز بیت، هه‌رێم به‌هێز بێت و له‌سه‌ر پێی‌ خۆی‌ وه‌ستابێت، داموده‌زگای‌ نیشتمانیی‌ هه‌بێت وه‌كو داموده‌زگای‌ ئابوری‌ و سه‌ربازی‌ و هه‌واڵگری‌ و ته‌ندروستی‌ و ئه‌م داموده‌زگایانه‌ی‌ خۆی‌ هه‌بێت و داموده‌زگای‌ راسته‌قینه‌ بن و له‌سه‌رپێی‌ خۆیان وه‌ستابن، ئه‌وكات تۆ ته‌رزاوی‌ هێز به‌كارده‌هێنیت له‌ جێبه‌جێكردنی‌ داواكانت، ئه‌وكات پۆست ئه‌وه‌نده‌ گرنگ نابێت. 

* به‌ڵام به‌شێكی‌ زۆری‌ ئه‌وانه‌ی‌ له‌رابردودا به‌شدارییان له‌ حكومه‌تی‌ عێراقدا كردوه‌، باس له‌وه‌ ده‌كرێ وه‌كو ئه‌وه‌ی‌ ئه‌جێندایه‌كی‌ نیشتمانییان نه‌بوه‌، ته‌نانه‌ت پۆسته‌كانیان بۆ به‌رژه‌وه‌ندی‌ و مافه‌كانی‌ كورد به‌كارنه‌هێنراوه‌، به‌ڕێزیشتان ماوه‌یه‌ك له‌وێ بون، ئه‌مه‌ چۆن ده‌بینیت له‌ حكومه‌تی‌ عێراقیدا؟
محه‌مه‌د تۆفیق ره‌حیم: له‌ حكومه‌تی‌ عێراقیدا ره‌نگ ده‌داته‌وه‌ له‌وه‌ی‌ كه‌ تۆ ئه‌گه‌ر ئه‌جێندایه‌كی‌ نیشتمانی و هه‌رێمی‌ به‌هێزت نه‌بێت، ئه‌وكات ئه‌و داوایانه‌ی‌ هه‌ته‌ كه‌ له‌ ده‌ستوردایه‌ یان له‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ ده‌ستوردا یان له‌ سیاسه‌تی‌ رۆژانه‌دا ره‌نگ ناداته‌وه‌ و جێبه‌جێ ناكرێت. 

* ئه‌و دو حیزبه‌ی‌ باست كرد یه‌كێتی‌ و پارتی‌ له‌ماوه‌ی‌ رابردودا دروشمه‌كانیان زۆر قه‌به‌ و زل كرد به‌وه‌ی‌ كه‌ ئابوریی‌ سه‌ربه‌خۆ هه‌بێ و نه‌وت به‌ سه‌ربه‌خۆیی‌ بفرۆشرێت، به‌ڵام له‌ ده‌ره‌نجامدا ئه‌وه‌ی‌ كه‌ ده‌ركه‌وت لێكه‌وته‌كه‌ی‌ بو كه‌ مه‌سه‌له‌ی‌ ریفراندۆم بو، به‌ڕێزت یه‌كێك بوی‌ له‌وانه‌ی‌ كه‌ له‌ماوه‌ی‌ رابردودا زۆر به‌ توندی‌ ره‌تی‌ ئه‌وه‌ت كرده‌وه‌ و له‌گه‌ڵ خودی‌ بارزانیدا ئه‌مه‌ت باس كردبو، سه‌ربه‌خۆیی فرۆشتنی‌ نه‌وت و ریفراندۆم، كۆمێنتت له‌سه‌ر ئه‌مه‌ چیه‌؟
محه‌مه‌د تۆفیق ره‌حیم: له‌باره‌ی‌ نه‌وت، من سه‌ره‌تا كه‌ بڕیاردرا نه‌وت به‌ سه‌ربه‌خۆیی‌ بفرۆشرێت و ئابورییه‌كی‌ سه‌ربه‌خۆ دروست بكرێت، من دژی‌ ئه‌و بڕیاره‌ بوم چونكه‌ ئابوری‌ به‌ نه‌وت دروست ناكرێت، نه‌وت ده‌كرێ فاكته‌ری‌ یارمه‌تیده‌ر بێت له‌ دروستكردنی‌ ئابوریدا نه‌ك ئابوری‌ سه‌ربه‌خۆ دروست بكات، ئێستا سه‌رده‌مێكه‌، ئه‌وه‌ی‌ كه‌ نه‌وت ده‌كڕێت بڕیار ده‌دات، كه‌ كێ ئه‌یكرێت و به‌ چه‌ند لێت ئه‌كڕێت، نه‌ك ئه‌وه‌ی‌ كه‌ ده‌یفرۆشێت، ئه‌و سه‌رده‌مه‌ تێپه‌ڕی‌ ئه‌وه‌ی‌ ساڵی‌ (1973) كه‌ نه‌وت وه‌ك چه‌ك به‌كاربێت. من ئه‌وكات پێم وابو كه‌ له‌ به‌رژه‌وه‌ندیی‌ كورددایه‌ بودجه‌ له‌ به‌غداوه‌ وه‌ربگیرێت، ئه‌و نه‌وته‌ش به‌شێوه‌یه‌ك له‌ شێوه‌كان به‌ هه‌ماهه‌نگی‌ له‌گه‌ڵ عێراق بیفرۆشێت به‌ڵام بودجه‌كه‌ی‌ خۆی‌ له‌ به‌غدا وه‌ربگرێت، ئه‌و بودجه‌یه‌ش به‌كاربهێنێت بۆ ئه‌وه‌ی‌ ژێرخانی‌ ئابوری‌ پێكبهێنێت له‌ هه‌رێمی‌ كوردستاندا. ژێرخانی‌ ئابوری‌ له‌بواری‌ كشتوكاڵ و ئاژه‌ڵداری‌ و پیشه‌سازی‌ به‌تایبه‌تی‌ پیشه‌سازی‌ ئه‌وه‌ی‌ پێی‌ ده‌ڵێن سوك نه‌ك پیشه‌سازی‌ قورس، ئه‌گه‌ر ئه‌مه‌ بكرایه‌، ئه‌وكات نه‌وتیش بفرۆشرایه‌ نه‌وته‌كه‌ ده‌بو به‌ فكته‌ری‌ یاریده‌ده‌ر نه‌ك نه‌وت بكه‌یت به‌ سه‌رچاوه‌ی‌ سه‌ره‌كیی‌ داهات و توشی‌ ئه‌م كاره‌ساته‌ بێت كه‌ ئێستا هه‌م هه‌رێمه‌كه‌ و میلله‌ته‌كه‌ توشی‌ هاتون و نه‌شزانیت داهاتی‌ نه‌وت بۆ كوێ ده‌ڕوات. ئه‌م كاره‌ساته‌ی‌ ئێستا هه‌یه‌ وه‌ك نه‌بونی‌ موچه‌ و داڕمانی‌ ژێرخانی‌ ئابوریی‌ ئه‌وی‌ كه‌ هه‌بو هه‌رچه‌نده‌ ژێرخانێكی‌ ئابوریی ئه‌وه‌نده‌ به‌هێز نه‌بو، ئه‌مه‌ هه‌موی‌ ئه‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ مه‌سه‌له‌ی‌ ئه‌و بڕیاره‌ هه‌ڵه‌یه‌ كه‌ درا له‌ فرۆشتنی‌ نه‌وت بۆ دروستكردنی‌ ئابوریی‌ سه‌ربه‌خۆ. ساڵی‌ (1970) بو هۆڵه‌ندا بڕیارێكی‌ له‌و جۆره‌ی‌ ده‌ركرد كه‌ بڕیارێكی‌ هه‌ڵه‌ بو كه‌ ئێستا ئه‌و وڵاتانه‌ی‌ كه‌ پشت به‌ نه‌وت ده‌به‌ستن پێیان ده‌ڵێن ئه‌مانه‌ توشی‌ نه‌خۆشیی‌ هۆڵه‌ندی‌ بون، واتا پشتبه‌ستن به‌ نه‌وت و سه‌رچاوه‌ سوروشتییه‌كان وه‌كو داهات، ئه‌مه‌ جۆرێكه‌ له‌ نه‌خۆشی‌. ئه‌مه‌ چاره‌سه‌ر نیه‌ ئه‌مه‌ جۆرێكه‌ له‌ نه‌خۆشی‌ له‌به‌رئه‌وه‌ من ئه‌وكات دژی‌ ئه‌و بڕیاره‌ وه‌ستامه‌وه‌. 

* سه‌باره‌ت به‌ ریفراندۆم چی؟
محەمەد تۆفیق رەحیم: هه‌مومان پێمان وابو كه‌ كاته‌كه‌ی گونجاو نییه‌ و نابێ بكرێت، وڵاتانی ئه‌وروپی و ئه‌مەریكیمان بینی و زۆر هه‌وڵیاندا قه‌ناعه‌ت به‌ به‌شێكی سه‌ركردایه‌تی كورد بكه‌ن به‌لایه‌نی كه‌مه‌وه‌ دوابخرێت و به‌ڵێنی زۆریشیان دابو، به‌بڕوای من ئه‌و ریفراندۆمه‌ وه‌كو مار و په‌یژه‌ وابو كوردی له‌سه‌ره‌وه‌ هێنایه‌ خواره‌وه‌، بڕیارێكی چه‌وت و نادروست بو، ئه‌و بارودۆخه‌ی ئێستا توشی هه‌رێمی كوردستان بوه‌ هۆكاره‌كه‌ی ئه‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ریفراندۆم.

* چه‌ند رۆژێك پێش ریفراندۆم به‌ڕیزتان بڕواتان وابو كه‌ ریفراندۆم ناكرێت، ئه‌و یه‌قینه‌ت بۆچی بو، ریفراندۆم كاتێكی ئه‌وه‌نده‌ كارتێكی مه‌ترسیدار بو ئه‌گه‌ر رابكێشرێت كورد بخاته‌ ئه‌و مه‌ترسیه‌ گه‌وره‌وه‌؟
محەمەد تۆفیق رەحیم: به‌بڕوای من ریفراندۆم كارتێكی زۆر مه‌ترسیدار بو، بڕیارێكی زۆر ترسناكه‌، هیواداربوم به‌ پێچه‌وانه‌ی هه‌ندێك له‌ ده‌رو دراوسێكانمان ئه‌یانوت شه‌و رۆژ نوێژده‌كه‌ین و داوا له‌خودا ده‌كه‌ین كه‌ سه‌ركردایه‌تی هه‌رێم په‌شیمان نه‌بێته‌وه‌، به‌ڵام من هه‌مو ئاواتم ئه‌وه‌بو له‌ دواكاته‌كاندا سه‌ركردایه‌تی هه‌رێم په‌شیمان بێته‌وه‌ ئه‌و بڕیاره‌ نه‌دات، چونكه‌ ئه‌و بڕیاره‌ بارودۆخه‌كه‌ی تێكدا، ئه‌و پێشنیارانه‌ی وڵاتانی نێوده‌وڵه‌تی و نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتوه‌كان و ئه‌مەریكا و یه‌كێتی ئه‌وروپا پێشكه‌شی ئه‌وانه‌یان كرد كه‌ ئه‌یانه‌وێت ریفراندۆم بكه‌ن، ئه‌گه‌ر پێشنیاره‌كان قبوڵ بكرانایه‌ ئێستا هه‌رێمی كوردستان هه‌نگاوێكی گه‌وره‌ به‌ره‌و پێشه‌وه‌ ده‌رۆیشت، نه‌ك به‌م شێوه‌یه‌ی ئێستا بكه‌وێته‌وه‌ سه‌ر سفر. 

* كه‌ ریفراندۆم به‌م شێوه‌ بو، هه‌ست ده‌كه‌ی گوێنه‌گرتنی ئه‌مانه په‌یوه‌ندی به‌وه‌وه‌ هه‌بو كه‌ ‌ ئه‌جندایه‌كی شه‌خسی له‌پشت ریفرانۆمه‌وه‌ هه‌بوبێت، یاخود نه‌زانینی سیاسه‌ت كردن، یان حساب نه‌كردنه‌ بۆ وڵاتانی ده‌وروبه‌ر؟
محەمەد تۆفیق رەحیم: پێم وایه‌ بڕیارێكی زۆر زۆر هه‌ڵه‌ بو، ئێستاش تێناگه‌م ئه‌و بڕیاره‌ چۆن و بۆچی دراوه‌، كێ هانده‌ری ئه‌وه‌ بوه‌ كه‌ ئه‌و بڕیاره‌ بدرێت، هه‌روه‌كو وتم، وڵاتانی دراوسێ به‌ئاواته‌وه‌ بون بڕیاردان له‌ ریفراندۆم جێبه‌جێ بكرێت و په‌شیمان نه‌بنه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌م بارودۆخه‌ دروست ببێت كه‌ ئێستا دروست بوه‌.

* تۆ دژی ئه‌وه‌یت نه‌وت بكرێت به‌ سه‌رچاوه‌ی یه‌كه‌م بۆ داهات و سه‌رچاوه‌كانی تر په‌راوێز بخرێت، ره‌نگه‌ ئه‌و ته‌حلیله‌ی بۆ بكرێت كه‌ ئێوه‌ له‌گه‌ل سه‌ربه‌خۆیی و سه‌ربه‌خۆیی كوردا نه‌بن. ئێوه‌ چۆن مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ نه‌وت ده‌كه‌ن؟ 
محەمەد تۆفیق رەحیم: نه‌وت سه‌ربه‌خۆیی كورد دروست ناكات، كورد كاتێك ئه‌توانێ له‌سه‌رپێی خۆی بوه‌ستێت و به‌هێز بێت، كه‌ بنه‌مای ئابوری به‌هێزی هه‌بێت، له‌ ساڵی شه‌سته‌كاندا به‌ كوردستان ده‌وترا سه‌به‌ته‌ی خۆراكی رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست، ئێستا له‌بازاڕ هه‌مو كاڵا و پێداویستیه‌كان له‌ ده‌ره‌وه‌ هاورده‌ كراوه‌، كورد خاوه‌نی ئابوریی سه‌ربه‌خۆ نیه‌، ئه‌گه‌ر ئابوریی سه‌ربه‌خۆی پته‌ومان هه‌بوایه‌، ئه‌و كاته‌ نه‌وتیشت بفرۆشتایه‌ ئه‌توانرا داهاته‌كه‌ی وه‌ك وڵاتانی نه‌رویج و وڵاتانی تر به‌كاری بهێنیت، وه‌ك داهاتێكی زیاده‌ بۆ به‌هێزكردنی بنه‌ماكان، نه‌ك نه‌وت ببێت به‌ سه‌رچاوه‌ی سه‌ره‌كی، ئه‌م قه‌یرانه‌ی به‌سه‌ر كوردستاندا هاتوه‌ و خه‌ڵك موچه‌ی نیه‌ و هه‌رێمه‌كه‌ داڕوخاوه‌، هۆكاره‌كه‌ی ئه‌و بڕیاره‌ هه‌ڵه‌یه‌.

* هه‌ندێ جار راستیه‌كانیان پێی ئه‌ڵێیت و روداوه‌كانیان بۆ ده‌خه‌یته پێش چاو، به‌ڵام به ‌ئێوه‌ ده‌وترێت مه‌یلی‌ عێراقچێتیتان هەیە و به‌ دۆستایه‌تی ئێرانیه‌كان ته‌خوین ده‌كرێن؟
محەمەد تۆفیق رەحیم: بزوتنه‌وه‌ی گۆڕان ته‌نها بزوتنه‌وه‌یه‌ نوێنه‌رایه‌تیمان له‌ هیچ شوێنێك دروست نه‌كردوه‌ و داوای ئه‌وه‌مان كردوه‌ كه‌ حكومه‌تی هه‌رێم نوێنه‌رایه‌تی بكات نه‌ك حیزب، گۆڕان تاكه‌هێزه‌ بڕوای به‌ دامه‌زراندنی ده‌زگای نیشتمانی دروستكردن هه‌یه‌ چ له‌ بواری سه‌ربازی بێت چ له‌ بواری هه‌واڵگری بێت چ له‌ په‌یوه‌ندیه‌كانی ده‌ره‌وه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ عێراق چێتی چی؟

* یه‌كڕیزی لای بزوتنه‌وه‌ی گۆڕان چی ده‌گه‌یه‌نێت؟ دیدی ئێوه‌ چیه‌ بۆ یه‌كڕیزی؟ 
محەمەد تۆفیق رەحیم: یه‌كڕیزی كاتێ باس ده‌كرێت كه‌ به‌رنامه‌یه‌كی نیشتمانی هه‌بێت و بچێته‌ بواری جێبه‌جێكردنه‌وه‌ ئه‌مه‌ یه‌كڕیزیه‌، نه‌ك هه‌مو حیزبه‌كان كۆبكرێنه‌وه‌ و حیزبێك بڕیار بدات و ئه‌وانی تر جێبه‌جێی بكه‌ن، دو شتی زۆر جیاوازه‌.

* هه‌ڵبژاردنه‌كانی عێراق چۆن ده‌بینی به‌تایبه‌ت له‌ رۆژانی داهاتودا هه‌ڵبژاردن ده‌كرێت و كه‌مپینی لایه‌نه‌كان گه‌رم و گوڕه‌، نه‌خشه‌ی سیاسی عێراق گۆڕانكاری به‌سه‌ردا دێت یان وه‌ك ئێستا ده‌مێنێته‌وه‌؟
محەمەد تۆفیق رەحیم: به‌بڕوای من له‌م هه‌ڵبژاردنه‌ ئه‌و به‌رنامه‌یەی گۆڕان دایناوه‌ ئه‌گه‌ر بێتو بزوتنه‌وه‌ی گۆڕان‌ بتوانین ده‌نگێكی باش بێنێ و نوێنه‌رایه‌تیه‌كان زۆر بكه‌ن له‌به‌غدا ئه‌و كاته‌ ئه‌توانین هه‌وڵبده‌ین له‌گه‌ڵ لایه‌نه‌كانی تریش له‌ده‌روەی ئه‌و به‌رنامه‌ نیشتمانیه‌ی كه‌ هه‌مانه‌ و ئه‌مانه‌وێت كاری له‌سه‌ر بكه‌ین پاش هه‌ڵبژاردن له‌به‌غدا ئه‌توانین جێبه‌جێی بكه‌ین ئه‌وه‌ به‌ قازانجی هه‌رێم ته‌واو ده‌بێت.

* له‌دوای ریفراندۆم قورسایی كورد له‌به‌غدا به‌ره‌و خلۆر بونه‌وه‌ ئه‌چێت و به‌ره‌و دابه‌زین ئه‌ڕوات، ئومێد ده‌كرێت له‌شوێنێكدا ڕابگیرێت و دیسانه‌وه‌ به‌كۆ ده‌نگی و به‌یه‌كڕیزی؟
محەمەد تۆفیق رەحیم: ئومێد ده‌كرێت به‌و مه‌رجه‌ی كورد به‌هێز بكرێته‌وه‌، وه‌ك له‌سه‌ره‌تاوه‌ وتم ته‌رازوی هێز بڕیار ده‌دات ئه‌گه‌ر كورد به‌هێز بكرێته‌وه‌ ئه‌توانرێت كاریگه‌ری له‌سه‌ر هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی ئه‌و بڕیارانه‌دا هه‌بێت كه‌له‌ دژی هه‌رێم ده‌درێت، به‌ڵام ئه‌م به‌هێزبونه‌ له‌كاتێكدا ده‌بێت كه‌ به‌رنامه‌ی نیشتمانی نه‌ك حیزبی رێبكه‌ویت و كاری له‌سه‌ر بكه‌یت، نه‌ك بڕۆیت  له‌به‌غدا بۆ به‌رژه‌وه‌ندی حیزبی و تایبه‌تی و پله‌و پۆست كار بكه‌یت.

* ئه‌گه‌ر یه‌كڕیزیی نیشتمانی دروستكرا ئه‌و كاته‌ قورسایی ده‌گه‌ڕیته‌وه‌ بۆ كورد، ئه‌ی ئه‌گه‌ر له‌ حاڵه‌تێكدا ئه‌مه‌ نه‌كرا؟ شیعه‌ و سوننه‌ چۆن ره‌فتار ده‌كه‌ن؟
محەمەد تۆفیق رەحیم: له‌حاڵه‌تی به‌هێزبونی كورددا، كوتله‌كانی شیعه‌ و سونه به‌جۆرێک مامه‌ڵه‌ ده‌كه‌ن و كوردیش لاوازبێت به‌جۆرێكی تر مامه‌ڵه‌ ده‌كه‌ن، هیچ حیزبێك و كۆمه‌ڵێك له‌ سیاسه‌تدا كاری خێرخوازی ناكه‌ن.

* عێراق دوای هه‌ڵبژاردنه‌كان چۆن ده‌بینی و كورد دوای چۆن ده‌یبینی؟ 
محەمەد تۆفیق رەحیم: وه‌ك وتم پشت به‌و وتاره‌ سیاسیه‌ ده‌به‌ستێت كه‌ كورد ده‌یباته‌ به‌غدا، ئه‌گه‌ر گوتارێكی نیشتمانی نه‌ته‌وه‌یی هه‌رێمی بێت، كورد قورسایی خۆی فه‌رز ده‌كات، به‌ڵام مه‌سه‌له‌ی تایبه‌تی و كه‌سی و پله‌ و پۆست و وه‌زاره‌ت بێت كورد لاواز ده‌بێت.

* له‌رابردودا یه‌كێتی و پارتی په‌یڕەوی ئەوه‌یان كردوه‌، به‌ڵام ئه‌جێندای لایه‌نه‌كانی تر به‌رامبه‌ر یه‌كێتی و پارتی، دیسانه‌وه‌ هه‌مان شێوه‌ مامه‌ڵه‌ ده‌كه‌ن یان به‌ ئه‌جێنداو كۆده‌نگییه‌كی نیشتمانی دروستده‌كه‌ن؟
محەمەد تۆفیق رەحیم: ئه‌ركی سه‌ره‌كی بزوتنه‌وه‌ی گۆڕان دوای هه‌ڵبژاردنه‌كان ئه‌وه‌یه‌ به‌رنامه‌یه‌كی نیشتمانی هه‌رێمی ئاماده‌ بكات بۆ ئه‌وه‌ی كاری له‌سه‌ر بكات له‌به‌غدا، هیوادارم سه‌ركه‌وتوبێت.
09/05/2018
زیاتر...
هیچ بابەتێک به‌رده‌ست نیه‌ .